व्ही. के. कौर
संरक्षणाच्या व्यापक दृष्टिकोनातून विचार करता हिंदी महासागराच्या विशाल पटावर किनारपट्टीवरील प्रत्येक उथळ खाडी आणि सागरी प्रवेशद्वारावर अभेद्य पहारा ठेवणार्‍या अशा चपळ जहाजांची उपस्थिती ठेवणे भारताला अपरिहार्य बनले आहे. कारण, या सागरावरील वर्चस्व फक्त मोठ्या विमानवाहू नौकांवर अवलंबून ठेवता येत नाही. या पार्श्वभूमीवर ‘आयएनएस मंगरोल’ या युद्धनौकेच्या आगमनाने भारताने आपल्या सागरी संरक्षणातील एक महत्त्वाची पोकळी भरून काढली आहे.
युद्धशास्त्राच्या मूलभूत सिद्धांतानुसार, भूमीवरील सीमांचे रक्षण करणे जितके आव्हानात्मक असते, त्याहून अधिक गुंतागुंतीचे आणि सूक्ष्म नियंत्रण समुद्राखालील हालचालींवर ठेवावे लागते. महान नौदल रणनीतिकार अल्फ्रेड थेअर महान यांनी एके ठिकाणी नोंदवले होते की, समुद्रावरील नियंत्रण हे केवळ आकाराने अवाढव्य असणार्‍या जहाजांच्या संख्येवर अवलंबून नसते, तर मोक्याच्या सागरी प्रदेशावर अखंड देखरेख ठेवण्याच्या अचूक क्षमतेवर ठरते. सध्याच्या बहुध्रुवीय जागतिक रचनेत आणि विशेषतः आशिया-प्रशांत क्षेत्रात निर्माण होत असलेल्या सत्तास्पर्धेत हिंदी महासागर हा आंतरराष्ट्रीय राजकारणाचा केंद्रबिंदू बनला आहे. जगातील ऊर्जा पुरवठ्याचा आणि व्यापारी मालवाहतुकीचा मोठा हिस्सा या महासागरातील महत्त्वाच्या सागरी मार्गांवरून जातो. अशा मोक्याच्या जलक्षेत्रात परकीय शक्तींच्या आण्विक तसेच पारंपरिक पाणबुड्यांचा वाढता वावर भारताच्या सागरी सुरक्षेसमोर गंभीर आव्हाने निर्माण करत आहे. या पार्श्वभूमीवर भारतीय नौदलाच्या ताफ्यात नव्याने दाखल झालेले ‘आयएनएस मंगरोल’ हे लढाऊ जहाज देशाच्या सागरी संरक्षण व्यूहरचनेतील एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि निर्णायक पाऊल ठरणार आहे.
पारंपरिक लष्करी सिद्धांतामध्ये ज्याला ‘समुद्रात शिरकाव रोखणे’ (सी डिनायल) म्हटले जाते, त्याचा थेट संबंध शत्रूच्या लपून हल्ले करणार्‍या साधनांचा बंदोबस्त करण्याशी असतो. पाणबुडी हे आधुनिक युद्धातील सर्वात घातक आणि अदृश्य शस्त्र मानले जाते. समुद्राच्या अथांग आणि गूढ पाण्यात संपूर्ण शांततेत वावरणार्‍या शत्रूच्या पाणबुडीचा शोध घेणे हे कोणत्याही नौदलासाठी अतिशय क्लिष्ट काम असते. विशेषतः किनारपट्टीचा भाग, बंदरांचे प्रवेशमार्ग आणि उथळ पाण्याचे क्षेत्र या ठिकाणी मोठ्या युद्धनौकांना मुक्तपणे हालचाली करणे नैसर्गिकरीत्या कठीण जाते. तिथे पाण्याचा कमी तळ, विविध प्रकारच्या लाटांचे घर्षण आणि जैविक ध्वनी यामुळे मोठ्या आकाराचे ध्वनिशोधक (सोनार) अनेकदा भ्रमित होतात. या त्रुटीचा फायदा घेऊन शत्रूच्या छोट्या अथवा डिझेल-इलेक्ट्रिक पाणबुड्या उथळ पाण्यात दबा धरून बसू शकतात. आयएनएस मंगरोलची निर्मिती नेमकी याच सामरिक त्रुटीवर मात करण्यासाठी करण्यात आली आहे.
कोचीन शिपयार्ड लिमिटेडने तयार केलेल्या या अत्याधुनिक युद्धनौकेचे मूळ वैशिष्ट्य म्हणजे उथळ पाण्याच्या क्षेत्रात पाणबुडीविरोधी मोहिमा यशस्वीपणे राबवण्याची तिची विलक्षण ताकद. पारंपरिक पंख्यांऐवजी यामध्ये तीन डिझेल इंजिने आणि जलप्रवाह प्रणोदन यंत्रणा (वॉटरजेट प्रोपल्शन) बसवण्यात आली आहे. ही यंत्रणा पाण्याखाली पंख्यांच्या फिरण्याने निर्माण होणारा विशिष्ट आवाज लक्षणीयरीत्या कमी करते. यामुळे जहाजाचा स्वतःचा ध्वनी अत्यंत सूक्ष्म राहतो. याशिवाय, उथळ पाण्यात वाळू अथवा गाळ उपसून यंत्रणा निकामी होण्याचा धोकाही यामुळे टळतो. अत्यंत वेगाने दिशा बदलण्याची आणि उथळ पाण्यात चपळाईने गस्त घालण्याची ही क्षमता भारताच्या किनारपट्टीवरील महत्त्वपूर्ण प्रतिष्ठाने, व्यापारी बंदरे आणि सागरी दळणवळणाचे मार्ग सुरक्षित ठेवण्यासाठी अपरिहार्य ठरते.
युद्धभूमीवर केवळ वेग पुरेसा नसतो, तर शत्रूच्या अस्तित्वाची पूर्वकल्पना मिळणे हा संरक्षणाचा पाया असतो. समुद्राखाली अंधःकार आणि मर्यादित दृश्यमानता असताना केवळ ध्वनितरंगांचा आधार घ्यावा लागतो. आयएनएस मंगरोलवर बसवण्यात आलेली ‘अभय’ ही संपूर्ण स्वदेशी बनावटीची हल-माऊंटेड सोनार यंत्रणा याच सिद्धांतावर काम करते. ही यंत्रणा विशिष्ट कंप्रतेच्या ध्वनितरंगांचे उत्सर्जन करून पाण्याच्या तळाशी लपलेल्या संशयित हालचालींचा, धातूच्या आवरणांचा आणि वाहनांचा अचूक वेध घेते. त्या तरंगांच्या परावर्तनाचे विश्लेषण करून संशयित लक्ष्याचे अचूक अंतर, दिशा आणि त्याचा वेग क्षणार्धात संगणकीय प्रणालीवर मांडला जातो. ध्वनिशास्त्राचा हा अचूक वापर शत्रूची गुप्तता क्षणार्धात मोडून काढतो.
शत्रूच्या पाणबुडीची चाहूल लागल्यानंतर पुढची पायरी प्रत्यक्ष कारवाईची असते. या जहाजावर वजनाने हलके असणारे अत्याधुनिक टॉर्पेडो आणि पाणबुडीविरोधी अग्निबाण प्रक्षेपक (अँटिसबमरीन रॉकेट लाँचर्स) तैनात करण्यात आले आहेत. दूरवर असणार्‍या लक्ष्यावर अग्निबाणांच्या साहाय्याने पाण्याचा प्रचंड दाब निर्माण करून प्रहार करता येतो, तर जवळ आलेल्या लक्ष्याचा टॉर्पेडोद्वारे अचूक वेध घेतला जातो. त्याचवेळी युद्धात स्वतःचा बचाव करणेही तितकेच महत्त्वाचे असते. शत्रूने डागलेल्या टॉर्पेडोपासून स्वतःचे संरक्षण करण्यासाठी या जहाजावर 'मारीच' ही प्रगत टॉर्पेडो दिशाभूल प्रणाली सज्ज आहे. ही प्रणाली एकाच वेळी ध्वनीचे खोटे संकेत निर्माण करून येणार्‍या शत्रूच्या अस्त्राला मूळ लक्ष्यापासून भलतीकडेच आकर्षित करते आणि जहाजाचे संरक्षण सुनिश्चित करते.
आधुनिक युद्ध हे कधीही एकांगी लढले जात नाही. लष्करी परिभाषेत त्याला ‘नेटवर्ककेद्रित युद्ध’ (नेटवर्क-सेंट्रिक वॉरफेअर) म्हटले जाते. आयएनएस मंगरोल ही केवळ स्वतःच्या शस्त्रास्त्रांवर अवलंबून असणारी स्वतंत्र यंत्रणा नाही, तर ती एका महाकाय संरक्षण साखळीचा दुवा आहे. हे जहाज सागरी गस्ती विमाने, नौदलाची टेहळणी हेलिकॉप्टर्स आणि समुद्रात खोलवर तैनात असलेल्या महाकाय विनाशिका यांच्याशी एकात्मिक डेटा लिंकद्वारे जोडले गेले आहे. आकाशातून गस्त घालणार्‍या विमानाने टिपलेली माहिती क्षणात या जहाजापर्यंत पोहोचते आणि हे जहाज उथळ पाण्यातील संभाव्य धोक्याचा वेध घेऊन संयुक्त कारवाईला गती देते. याशिवाय, कमी तीव्रतेच्या सागरी संघर्षात आणि शत्रूने समुद्रात पेरलेल्या सुरुंगांचा शोध घेऊन ते निकामी करण्याच्या मोहिमांमध्येही या जहाजाची भूमिका निर्णायक ठरणार आहे.
सध्याच्या भूराजकीय वातावरणात हिंदी महासागरामध्ये सत्तासंतुलन टिकवून ठेवणे ही भारताची अनिवार्य गरज आहे. एका बाजूला अंदमान-निकोबार बेटांजवळ असणारी मलाक्काची सामुद्रधुनी आणि दुसर्‍या बाजूला अरबी समुद्रातील महत्त्वाचे व्यापारी मार्ग यांवर बारकाईने लक्ष ठेवणे अपरिहार्य बनले आहे. या पार्श्वभूमीवर, भारतीय नौदलात एकापाठोपाठ दाखल होत असलेल्या स्वदेशी युद्धनौका देशाच्या लष्करी सज्जतेची साक्ष देतात. ताफ्यातील जहाजांची संख्या १५० च्या पार जात असताना आणि ४० हून अधिक युद्धनौका देशांतर्गत गोदींमध्ये आकारास येत असताना आयएनएस मंगरोलचे आगमन भारताच्या सागरी सीमा अभेद्य आणि सुरक्षित राहतील याचा भरवसा देते. उथळ पाण्यात शत्रूच्या पाणबुडीला शिरकाव करू न देण्याची ही भक्कम तटबंदी देशाच्या सागरी सार्वभौमत्वाची नवी ढाल ठरत आहे.
या जहाजाचे आणखी एक उल्लेखनीय पैलू म्हणजे याचे ८० टक्क्यांहून अधिक भाग संपूर्णतः स्वदेशी आहेत. परकीय शस्त्रास्त्रांवरील अवलंबित्व कमी करून स्वतःच्या तंत्रज्ञानावर विश्वास ठेवणे हे कोणत्याही सार्वभौम राष्ट्राच्या सुरक्षेसाठी मूलभूत मानले जाते. गुजरातच्या ऐतिहासिक मंगरोल या सागरी शहरावरून नाव धारण करणारे हे जहाज भूतकाळातील पराक्रमाचा वारसा पुढे चालवत आहे. पूर्वीचे आयएनएस मंगरोल हे सुरुंगविरोधी युद्धनौका म्हणून सेवेत होते आणि त्याने दोन दशकांपूर्वी निवृत्ती स्वीकारली होती. आता नव्या रूपातील हे आधुनिक जहाज त्याहून अधिक व्यापक आणि घातक जबाबदार्‍या पार पाडण्यासाठी सज्ज झाले आहे.
