nag panchami 2026 should you offer milk snakes know what scriptures puja vidhi right way
पुढारी ऑनलाईन : नागपंचमी २०२६: नागपंचमीला नागदेवतेला दूध अर्पण करण्याच्या परंपरेबाबत अनेकदा प्रश्न उपस्थित केले जातात. धार्मिक परंपरेनुसार नागदेवतेच्या अभिषेकासाठी दुधाचा वापर केल्याचा उल्लेख आढळतो. मात्र, जिवंत सापाला दूध पाजण्याचा स्पष्ट शास्त्रोक्त निर्देश आढळत नाही.
नागपंचमी आली की दरवर्षी एक प्रश्न चर्चेत असतो. नागदेवतेला दूध अर्पण करावे की नाही? अनेक घरांमध्ये आणि मंदिरांमध्ये या दिवशी नागदेवतेच्या पूजेदरम्यान दूध अर्पण केले जाते. काही ठिकाणी लोक जिवंत सापांनाही दूध पाजण्याचा प्रयत्न करतात. मात्र, याबाबत धार्मिक परंपरा आणि वस्तुस्थिती समजून घेणे गरजेचे आहे. अखेर नागपंचमीच्या पूजेत दुधाला महत्त्व कसे मिळाले? शास्त्रांमध्ये खरोखरच सापाला दूध पाजण्याचा विधी आहे की कालांतराने ही परंपरा वेगळ्या स्वरूपात रूढ झाली? या विषयी आपण जाणून घेवूयात.
नागपंचमी १७ ऑगस्ट २०२६, सोमवार रोजी साजरी केली जाणार आहे. याच दिवशी श्रावणातील सोमवार आहे. पंचमी तिथी १६ ऑगस्टच्या संध्याकाळपासून सुरू होऊन १७ ऑगस्टच्या संध्याकाळपर्यंत राहणार आहे. त्यामुळे यंदा नागपंचमीला भगवान शिव आणि नागदेवतेच्या पूजेचा विशेष योग जुळून आला आहे.
धार्मिक ग्रंथ आणि नागपंचमीच्या प्रचलित व्रतकथेमध्ये नागांना दुधाने स्नान घालण्याचा उल्लेख आढळतो. एका प्रचलित नागपंचमीच्या कथेमध्ये पंचमी तिथी नागांसाठी विशेष असल्याचे सांगितले असून, दुधाने नागांचा अभिषेक करण्याचा उल्लेख आहे. त्यामुळे ‘दूध पाजणे’ आणि ‘दुधाने अभिषेक करणे’ यातील फरक समजून घेणे सर्वात महत्त्वाचे आहे.
शास्त्रांमध्ये नागांना दूध पाजण्याचा विधी आहे का?
नागपंचमीच्या पूजापरंपरेमध्ये दुधाचा वापर केला जातो. मात्र, जिवंत सापाच्या तोंडात दूध ओतून त्याला पाजण्याचा स्पष्ट शास्त्रोक्त विधी आढळत नाही. उपलब्ध धार्मिक संदर्भांमध्ये नागपूजा आणि दुधाने स्नान किंवा अभिषेक करण्याच्या परंपरेचा उल्लेख आढळतो.
त्यामुळे नागपंचमीच्या दिवशी पूजा करताना नागदेवतेची मूर्ती, चित्र किंवा प्रतीकात्मक नागस्वरूपावर दूध अर्पण करणे हा धार्मिक परंपरेनुसार अधिक योग्य मार्ग मानला जातो. मग नागपंचमीला दूध अर्पण करण्याची परंपरा कशी सुरू झाली?
नागपंचमीची धार्मिक परंपरा अतिशय जुनी आहे. हिंदू धर्मात नागांना पूजनीय मानले जाते. भगवान शिवाच्या गळ्यात वासुकी नाग विराजमान असल्यामुळे नागपूजेचा संबंध शिवआराधनेशीही जोडला जातो.
नागपंचमीच्या व्रतकथेमध्ये नागांना दुधाने स्नान घालण्याशी संबंधित प्रसंग आढळतो. अशी मान्यता आहे की नागांना अग्नीच्या त्रासापासून दिलासा देण्यासाठी दुधाने स्नान घालण्यात आले होते. याच धार्मिक परंपरेतून नागपूजेमध्ये दुधाच्या वापराची मान्यता जोडली गेली असे मानले जाते. त्यामुळे नागपंचमीला दूध हे केवळ पूजेतील एक सामान्य साहित्य नसून नागदेवतेप्रती श्रद्धा आणि अभिषेकाचे प्रतीक म्हणून पाहिले जाते.
जिवंत सापाला दूध पाजावे का?
नाही. जिवंत सापाला पकडून त्याच्या तोंडात दूध ओतू नये. साप हे नैसर्गिकरित्या दूध पिणारे प्राणी नाहीत. वन्यजीव तज्ज्ञांच्या मते, त्यांना जबरदस्तीने दूध पाजल्याने त्यांच्या आरोग्याला धोका निर्माण होऊ शकतो.
नागपंचमीच्या नावाखाली सापांना पकडणे, त्यांच्याशी छेडछाड करणे किंवा त्यांना जबरदस्तीने दूध पाजणे हा धार्मिक श्रद्धा व्यक्त करण्याचा योग्य मार्ग नाही. त्यामुळे नागपंचमीला दूध अर्पण करायचे असल्यास नागदेवतेच्या मूर्तीवर किंवा चित्रावर दूध अर्पण करावे. यामुळे धार्मिक परंपराही जपली जाते आणि जीवाला इजा होण्याचा धोका देखील टाळता येतो.
नागपंचमीला दूध कसे अर्पण करावे?
सकाळी स्नान करून स्वच्छ कपडे परिधान करावेत आणि पूजेची जागा स्वच्छ करावी. नागदेवतेची मूर्ती किंवा चित्र स्थापित करावे. भगवान शिवाचेही स्मरण करावे.
यानंतर नागदेवतेला जल आणि दूध अर्पण करावे. फुले, अक्षता, हळद, चंदन आणि नैवेद्य अर्पण करता येतो. भगवान शिवाला जल आणि बेलपत्र अर्पण करावे. नागपंचमीची कथा वाचावी किंवा ऐकावी आणि शेवटी आरती करावी. पूजेसाठी वापरण्यात येणारे दूध प्रतीकात्मक स्वरूपात मूर्ती किंवा नागस्वरूपावर अर्पण करणे अधिक योग्य आहे.
नागपंचमीला या गोष्टी टाळा
नागपंचमीच्या दिवशी कोणत्याही जीवाला त्रास देऊ नये. विशेषतः जिवंत सापाला पकडून त्याच्यासोबत पूजा करणे किंवा फोटो-व्हिडिओ काढणे टाळावे.
सापांना दूध पाजण्यासाठी त्यांच्या तोंडात दूध ओतू नये. त्याऐवजी नागदेवतेची मूर्ती, चित्र किंवा तयार केलेल्या नागस्वरूपाची पूजा करता येते. धार्मिक सणाचा उद्देशही निसर्ग आणि जीवसृष्टीबद्दल आदर राखणे हाच आहे.
यंदाची नागपंचमी का आहे खास?
यंदा नागपंचमी १७ ऑगस्ट, सोमवार रोजी आहे. याच दिवशी श्रावणातील सोमवार देखील आहे. त्यामुळे शिवभक्तांसाठी हा दिवस विशेष महत्त्वाचा ठरणार आहे.
भगवान शिवाच्या पूजेसोबत नागदेवतेची पूजा करता येईल. शिवलिंगावर जल आणि बेलपत्र अर्पण केल्यानंतर नागदेवतेची पूजा करता येते. नागपंचमीच्या पूजेत दूध वापरायचे असल्यास ते नागदेवतेच्या मूर्तीवर अर्पण करता येते.
नागपंचमीला काय करावे?
नागदेवतेच्या मूर्तीची किंवा चित्राची पूजा करावी.
दूध आणि जलाने प्रतीकात्मक अभिषेक करावा.
भगवान शिवाला जल आणि बेलपत्र अर्पण करावे.
नागपंचमीची कथा ऐकावी किंवा वाचावी.
फुले, अक्षता आणि नैवेद्य अर्पण करावा.
कोणत्याही जीवाला इजा करू नये.
आपल्या क्षमतेनुसार गरजू व्यक्तीला दान करावे.
