Bhagavad Gita: आयुष्यात सर्वाधिक वेदना तेव्हा होतात, जेव्हा आपलीच एखादी जवळची व्यक्ती विश्वासघात करते. ज्या व्यक्तीवर आपण सर्वाधिक विश्वास ठेवतो, तीच व्यक्ती आपला विश्वास तोडते, तेव्हा माणूस मानसिकदृष्ट्या खचून जातो. अशा प्रसंगी मनात अनेक प्रश्न निर्माण होतात. घडलेली घटना वारंवार आठवून व्यक्ती स्वतःलाच त्रास करून घेते. राग, निराशा आणि बदला घेण्याची भावना मनावर हावी होऊ लागते. अशा कठीण प्रसंगी स्वतःला कसे सावरावे, याचे उत्तर भगवद्गीतेतील एका श्लोकातून मिळते.
भगवद्गीतेमध्ये भगवान श्रीकृष्णांनी जीवनातील अनेक कठीण प्रसंगांना सामोरे जाण्यासाठी महत्त्वपूर्ण शिकवण दिली आहे. दुसऱ्याच्या चुकीच्या वागण्यामुळे स्वतःची मानसिक शांतता आणि आयुष्याची दिशा बिघडू देऊ नये, हा महत्त्वाचा संदेश गीतेतून मिळतो. जवळच्या व्यक्तीकडून विश्वासघात झाल्यानंतर स्वतःला सावरण्यासाठी भगवद्गीतेतील सहाव्या अध्यायातील पाचवा श्लोक मार्गदर्शक ठरू शकतो.
भगवद्गीतेच्या सहाव्या अध्यायातील पाचव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्वतःचा उद्धार करण्याचा आणि मनावर नियंत्रण ठेवण्याचा संदेश देतात.
श्लोक :
उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत्।
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः॥
अर्थ : मनुष्याने स्वतःच स्वतःचा उद्धार करावा आणि स्वतःला खचू देऊ नये. कारण मनुष्य स्वतःच स्वतःचा मित्र असतो आणि स्वतःच स्वतःचा शत्रूही असतो.
भगवान श्रीकृष्णांचा हा श्लोक कठीण परिस्थितीत स्वतःला सावरण्याची शिकवण देतो. जेव्हा एखादी जवळची व्यक्ती आपला विश्वास तोडते, तेव्हा आपण अनेकदा मानसिक शांतता गमावून बसतो. घडलेली घटना वारंवार आठवणे, स्वतःलाच दोष देणे किंवा समोरच्या व्यक्तीचा बदला घेण्याचा विचार करणे यामुळे मन अधिक अस्वस्थ होते.
गीतेतील या श्लोकाचा संदेश असा आहे की, दुसऱ्या व्यक्तीचे वागणे आपल्या नियंत्रणात नसते; मात्र त्या वागण्याला आपण कसा प्रतिसाद द्यायचा, हे आपल्या हातात असते. त्यामुळे कोणाकडूनही विश्वासघात झाला, तरी स्वतःच्या मनावर नियंत्रण ठेवणे महत्त्वाचे आहे.
याचा अर्थ असा नाही की विश्वासघात करणाऱ्या व्यक्तीची चूक स्वीकारावी किंवा तिच्या वागण्याचे समर्थन करावे. मात्र दुसऱ्याच्या चुकीची शिक्षा स्वतःला देणे योग्य नाही. समोरच्या व्यक्तीच्या चुकीमुळे स्वतःचे मानसिक स्वास्थ्य बिघडू न देणे, हीच खरी समजूतदारपणाची खूण आहे.
१. स्वतःला दोष देणे थांबवा
एखाद्या जवळच्या व्यक्तीकडून विश्वासघात झाल्यानंतर अनेकदा आपण स्वतःलाच प्रश्न विचारू लागतो. आपली नेमकी काय चूक झाली, आपण कुठे कमी पडलो, असे विचार मनात येतात. मात्र प्रत्येक वेळी दुसऱ्याच्या चुकीला आपण जबाबदार नसतो. त्यामुळे सर्वप्रथम स्वतःला दोष देणे थांबवा.
२. बदला घेण्याची भावना मनात ठेवू नका
विश्वासघात झाल्यानंतर राग येणे स्वाभाविक आहे. काही वेळा समोरच्या व्यक्तीलाही आपल्याप्रमाणेच दुःख व्हावे, असे वाटू शकते. मात्र बदला घेण्याच्या विचारात अडकून राहिल्याने आपलेच मानसिक नुकसान होते. त्यामुळे रागावर नियंत्रण ठेवण्याचा प्रयत्न करा.
३. प्रेम आणि विश्वासासोबत समजूतदारपणाही ठेवा
नात्यांमध्ये प्रेम आणि विश्वास असणे महत्त्वाचे आहे. मात्र त्याचबरोबर स्वतःची समज आणि विवेकही जपला पाहिजे. एखादी व्यक्ती काय बोलते यापेक्षा तिचे वागणे आणि कृती यांना अधिक महत्त्व द्या.
४. जुन्या घटनांचा वारंवार विचार करणे टाळा
एखाद्याने केलेला विश्वासघात वारंवार आठवल्याने मनातील दुःख आणि तणाव वाढू शकतो. त्यामुळे भूतकाळातील घटनांमध्ये अडकून न राहता वर्तमानावर लक्ष केंद्रित करा. स्वतःच्या मानसिक शांततेला प्राधान्य द्या.
भगवद्गीतेतील हा श्लोक आपल्याला आयुष्यातील एक महत्त्वाची गोष्ट शिकवतो. परिस्थिती नेहमीच आपल्या मनासारखी असेल असे नाही. काही वेळा जवळची माणसेही आपल्याला दुःख देतात. मात्र अशा प्रसंगी संयम राखणे आणि स्वतःला मानसिकदृष्ट्या खंबीर ठेवणे गरजेचे आहे. दुसऱ्याच्या वागण्यामुळे आपले आयुष्य थांबू देण्यापेक्षा स्वतःला सावरून नव्याने पुढे जाणे, हाच या शिकवणीचा खरा अर्थ आहे.