डॉ. संजय गायकवाड
मुलांमध्ये लघवीचा संसर्ग म्हणजे युरिनरी ट्रॅक्ट इन्फेक्शन (यूटीआय) हा एक सामान्य, पण गंभीर परिणाम करणारा आजार आहे. या संसर्गात मूत्राशय (ब्लॅडर) किंवा मूत्रमार्गातून (युरिथ्रा) वर जाऊन किडनीपर्यंत जंतुसंसर्ग होऊ शकतो.
नवजात बाळांपासून मोठ्या शालेय वयातील मुलांपर्यंत कोणालाही यूटीआय होऊ शकतो; परंतु लहान वयातील बाळांना आणि विशेषतः मुलींना याचा अधिक धोका असतो. विशेष बाब म्हणजे लहान मुलं किंवा बाळं आपली वेदना सांगू शकत नाहीत, त्यामुळे पालकांनी सूक्ष्म निरीक्षण करणे आवश्यक ठरते.
यूटीआय दोन प्रकारात आढळतो. एक म्हणजे फक्त मूत्राशयाचा संसर्ग ज्याला ‘सिस्टायटिस’ म्हणतात, आणि दुसरा म्हणजे किडनीपर्यंत गेलेला संसर्ग ज्याला ‘पायलोनिफ्रायटिस’ म्हणतात. मूत्राशयाच्या संसर्गात ताप येत नाही; पण लघवी करताना जळजळ होणे, वारंवार लघवीला लागणे किंवा लघवी टाळण्याची वृत्ती दिसून येते. लहान मुलांमध्ये अपघाती लघवी होणे किंवा रात्री बेड भिजवणे ही लक्षणंही दिसतात. याच्या उलट किडनीच्या संसर्गात ताप, पोटदुखी, मळमळ, उलटी, अशक्तपणा आणि भूक मंदावणे अशी लक्षणं दिसतात. हा संसर्ग अधिक गंभीर असल्याने रुग्णालयात उपचाराची गरज पडू शकते.
बाळांमध्ये यूटीआय ओळखणे अधिक कठीण असते. कारण, त्यांना लघवीशी संबंधित त्रास बोलून सांगता येत नाही. त्यामुळे ताप येणे, दूध कमी पिणे, वारंवार रडणे, खेळात रस न घेणे, उलटी, जुलाब अशा लक्षणांकडे लक्ष देणे महत्त्वाचे असते. काही वेळा डायपरमध्ये लघवीचा विचित्र वास येणे किंवा लघवीत रक्त दिसणे हे संकेतही मिळू शकतात.
यूटीआय होण्यामागची मुख्य कारणं म्हणजे लघवीच्या मार्गात जीवाणूंचा प्रवेश होणे. ई. कोलाई हे जीवाणू प्रामुख्याने गुदद्वाराजवळ असतात आणि ते लघवीच्या मार्गातून मूत्राशयात पोहोचतात. मुलींच्या शरीररचनेमुळे त्यांना संसर्गाची शक्यता अधिक असते. त्याशिवाय, मूत्राशयाचे विकार, युरिन रोखून ठेवण्याची सवय, वारंवार कब्ज होणे, डायबेटीस किंवा सिकल सेलसारखे आजार, प्रतिकारशक्ती कमी असणे आणि कुटुंबात आधी अशा संसर्गाचा इतिहास असणे ही कारणंही यामध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
यूटीआयचे निदान करण्यासाठी मूत्र तपासणी केली जाते. यामध्ये युरिन अॅनालिसिस आणि युरिन कल्चर या चाचण्या होतात. युरिन कल्चरमध्ये संसर्ग करणारा जीवाणू आणि त्यावर परिणाम करणारे अँटिबायोटिक्स ओळखता येतात. बाळं किंवा न-शौचालय शिकलेली मुलं असल्यास कॅथेटरद्वारे मूत्र नमुना घ्यावा लागतो.
बाळ 1 वर्षाच्या आत असेल किंवा किडनीशी संबंधित आधीच्या काही वैद्यकीय स्थिती असतील, तर त्वरित डॉक्टरांकडे जावे. वेळेवर निदान आणि योग्य उपचार केल्यास बाळाचे मूत्रसंस्थेचे आरोग्य दीर्घकाळ टिकवता येते. दुर्लक्ष केल्यास किडनीवर कायमस्वरूपी परिणाम होऊ शकतो.
