Siberia Lab Accident : रशियाच्या सायबेरिया प्रदेशातील इर्कुत्स्क अँटी-प्लेग संशोधन संस्थेत या महिन्याच्या सुरुवातीला एक गंभीर घटना घडली. शेलेखोव्ह शहरालगतच्या या केंद्रात काम करणाऱ्या प्रयोगशाळा तंत्रज्ञ (लॅब टेक्निशियन) दारिया शिपिलोव्हा (वय २८) हिचा मृत्यू झाला. यानंतर प्रयोगशाळेत काम करणाऱ्या दोनशे लोकांना विलगीकरण (क्वारंटाईन) कक्षात ठेवण्यात आल्याने या घटनेला "वुहान भाग-२" असे संबोधले जात आहे. जाणून घेऊया जगभरातील संशोधकांमध्ये खळबळ उडवणारी ही घटना नेमकी किती धोकादायक आहे याविषयी...
रशियन प्रसारमाध्यमांच्या वृत्तानुसार, दारिया शिपिलोव्हाने वैद्यकीय कर्मचाऱ्यांना सांगितले होते की, सप्टेंबरच्या अखेरीस नमुने गोळा करत असताना जिवंत जीवाणू असलेली एक टेस्ट ट्यूब फुटली होती. या जैविक अपघातानंतर दारिया शिपिलोव्हाला तीव्र न्यूमोनियाची लक्षणे दिसून आली. तिला रुग्णालयात व्हेंटिलेटरवर ठेवण्यात आले. मात्र उपचार सुरू असताना तिचा मृत्यू झाला. काही रिपोर्टसनुसार, हा आजार 'प्लेग' पसरवणाऱ्या येर्सिनिया पेस्टिस (Yersinia pestis) नावाच्या जीवाणूमुळे झाला आहे. पण, रशियाच्या 'रोस्पोट्रेबनादझोर' या अधिकृत आरोग्य संस्थेने हे दावे फेटाळले आहेत. त्यांनी याला "अज्ञात कारणांमुळे झालेला न्यूमोनिया" म्हटलं असून, प्रयोगशाळेत असा कोणताही जैविक अपघात घडलेला नाही, असा दावा केला आहे.
या भागात महामारीसदृश परिस्थिती निर्माण झाली आहे; सुमारे १९७ ते २०० लोकांना वैद्यकीय निरीक्षणाखाली ठेवण्यात आले आहे आणि काही रुग्णालयांमध्ये विलगीकरणाचे उपाय लागू करण्यात आले आहेत. प्लेग हा एक प्राचीन पण तरीही धोकादायक आजार आहे. त्याची तीन मुख्य रूपे आढळतात, ज्यामध्ये 'न्यूमोनिक प्लेग' हा सर्वात गंभीर मानला जातो. कारण तो श्वसनावाटे बाहेर पडणाऱ्या थेंबांद्वारे एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीकडे पसरू शकतो. वेळेवर प्रतिजैविकांचा (अँटीबायोटिक्स) उपचार न मिळाल्यास मृत्यूदर जास्त असू शकतो.
आतापर्यंत या प्रकरणात कोणत्याही संसर्गाची किंवा प्रसाराची पुष्टी झालेली नाही; मृत व्यक्तीच्या संपर्कात आलेल्या लोकांची चाचणी निगेटिव्ह आली आहे. प्रशासनाने शांतता राखण्याचे आवाहन करत थंडीच्या हवामानामुळे प्रसार रोखण्यास मदत होऊ शकते असे नमूद केले आहे. तरीही, प्रयोगशाळेत उच्च-धोकादायक जीवाणूंवर काम करताना अगदी लहानशी चूकही गंभीर परिणामांना कारणीभूत ठरू शकते. एकंदरीत, हा धोका सध्या स्थानिक पातळीवरच मर्यादित असल्याचे दिसत असले, तरी पारदर्शकतेचा अभाव आणि सुरुवातीची संदिग्धता यामुळे चिंता वाढली आहे.
काही रशियन टेलिग्राम चॅनेल्स आणि आंतरराष्ट्रीय प्रसारमाध्यमे या घटनेची तुलना वुहानमधील परिस्थितीशी करत आहेत. वुहानमधील कोविड-१९ च्या उगमस्थानाबाबत बऱ्याच काळापासून "लॅब लीक" (प्रयोगशाळेतून विषाणूची गळती)ची चर्चा होती. एका विषाणू संशोधन संस्थेवर संशय व्यक्त केला जात होता. येथेही तशाच प्रकारची तुलना केली जात आहे; यात प्लेग-विरोधी संशोधनाशी संबंधित प्रयोगशाळेतील एका व्यक्तीचा मृत्यू, फुटलेली टेस्ट ट्यूब, रुग्णालयातील विलगीकरण (क्वारंटाइन) आणि अधिकाऱ्यांनी सुरुवातीला या संसर्गाचे वर्णन "अज्ञात" असे करणे यांसारख्या गोष्टींचा संदर्भ दिला जात आहे.
एका रशियन चॅनेलने स्पष्टपणे म्हटले आहे की, शेलेखोव्ह येथील परिस्थिती वुहानमधील प्रकरणासारखीच आहे. कोविड-१९ महामारीनंतर प्रयोगशाळेतील सुरक्षितता आणि संभाव्य गळतीबाबत जागतिक स्तरावर संशय वाढला आहे, त्यामुळे अशा कोणत्याही घटनेमुळे त्या जुन्या आठवणी पुन्हा ताजा होतात. तथापि, या दोन प्रकरणांमध्ये महत्त्वपूर्ण फरक आहेत: वुहानमध्ये जागतिक महामारीचा उद्रेक झाला होता, तर येथे आतापर्यंत असा कोणताही मोठा प्रसार दिसून आलेला नाही. शिवाय, प्लेगवर उपचार उपलब्ध आहेत. 'रोस्पोट्रेबनादझोर' या रशियन संस्थेने म्हटले आहे की, रुग्णाच्या नमुन्यांमध्ये त्याच्या व्यवसायाशी संबंधित सूक्ष्मजीव आढळले नाहीत. प्रादेशिक गव्हर्नरने शांतता राखण्याचे आवाहन केले आहे. रुग्णाच्या संपर्कात आलेल्या व्यक्ती सुखरूप आहेत. याउलट, स्थानिक प्रसारमाध्यमे आणि काही अधिकाऱ्यांनी प्लेगची शक्यता वर्तवली आहे.
जगभरात विविध आजारांवर लस आणि औषधे शोधण्यासाठी प्लेगसारखे घातक जीवाणू आणि विषाणूंवर अतिसुरक्षित प्रयोगशाळांमध्ये संशोधन केले जाते. मात्र, भूतकाळात प्रयोगशाळांमधील निष्काळजीपणामुळे किंवा सुरक्षिततेतील त्रुटींमुळे संसर्ग बाहेर पसरल्याच्या अनेक घटना घडल्या आहेत. अशा घटनांमुळे जैव-सुरक्षा नियमांचे काटेकोर पालन करणे, संसर्गाची माहिती ताबडतोब देणे आणि आंतरराष्ट्रीय पातळीवर यावर लक्ष ठेवणे किती गरजेचे आहे, हे पुन्हा एकदा स्पष्ट होत आहे.
माहितीचा अभाव आणि तपास अजूनही सुरू असणे यामुळे ही विसंगती दिसून येते. काही जण प्रवासादरम्यान संसर्ग झाल्याची शक्यता वर्तवत आहेत, तर काही जण प्रयोगशाळेतील अपघाताच्या शक्यतेवर भर देत आहेत. अशा वातावरणात अफवा वेगाने पसरतात आणि सोशल मीडियावर "वुहान भाग २" सारखे शब्दप्रयोग चर्चेत येतात.सायबेरियातील प्रयोगशाळेतील ही घटना सार्वजनिक आरोग्य दक्षतेची गरज असलेली बाब आहे. संभाव्य धोका गंभीर असू शकला असता, तरी तो आतापर्यंत नियंत्रणात राहिला आहे. प्रत्यक्ष साथीच्या रोगामुळे नव्हे, तर प्रयोगशाळेतील कामकाज आणि विलगीकरणाच्या उपाययोजनांसंबंधीच्या चिंतेमुळे प्रामुख्याने वुहानशी तुलना केली जात आहे. पुढील तपासामुळे वस्तुस्थिती स्पष्ट होईल.
