डॉ. गौरांगी वैद्य
वैद्यकीय संशोधनातून असे समोर आले आहे की, रक्तातील साखरेचे अनियंत्रित प्रमाण हे सांध्यांच्या आरोग्यासाठी अत्यंत धोकादायक ठरू शकते.
मधुमेहामुळे सांध्यांचे आणि हाडांचे नुकसान होण्यामागे अनेक गुंतागुंतीच्या जैविक आणि रासायनिक प्रक्रिया कार्यरत असतात. रक्तातील ग्लुकोजची (साखरेची) पातळी दीर्घकाळ जास्त राहाते, तेव्हा ही जादा साखर शरीरातील प्रथिने आणि मेदासोबत एक रासायनिक प्रक्रिया करते. या प्रक्रियेतून शरीरात हानिकारक रेणू तयार होतात, ज्यांना वैद्यकीय भाषेत अॅडव्हान्स्ड ग्लायकेशन एंड-प्रॉडक्टस् म्हणजेच ‘एजीईएस’ म्हटले जाते. हे घटक सांध्यांमधील कूर्चा (कार्टिलेज) आणि अस्थिबंधनांमध्ये (लिगामेंटस्) जमा होऊ लागतात. कूर्चा हा सांध्यांमधील मऊ भाग असतो, जो दोन हाडांना एकमेकांवर घासण्यापासून वाचवतो. परंतु, या घटकांमुळे कूर्च्याची नैसर्गिक लवचिकता संपते, सांधे कडक होतात आणि त्यांची झीज वेगाने होऊ लागते. परिणामी, सांधेदुखी आणि सांध्यांची हालचाल मर्यादित होणे यासारख्या समस्या उद्भवतात.
मधुमेहाचा आणखी एक मोठा दुष्परिणाम म्हणजे ‘डायबेटिक न्यूरोपॅथी’, म्हणजेच नसांचे होणारे नुकसान होय. जेव्हा पायांच्या नसा खराब होतात, तेव्हा तिथली वेदना किंवा संवेदना जाणवण्याची क्षमता पूर्णपणे नष्ट होते. यामुळे पायाला एखादी किरकोळ दुखापत झाली, मोच आली किंवा अंतर्गत लहान फ्रॅक्चर झाले, तरी रुग्णाला त्याचा अजिबात सुगावा लागत नाही. वेदना जाणवत नसल्यामुळे रुग्ण त्याच जखमी पायावर सतत चालत राहतो आणि दैनंदिन कामे करत राहतो. या सततच्या अंतर्गत आघातांमुळे आणि ताणामुळे पायाचे सांधे पूर्णपणे विस्कळीत होतात, हाडे लहान तुकड्यांमध्ये तुटतात आणि सांध्याचा आकार विद्रूप होतो. या अत्यंत गंभीर वैद्यकीय अवस्थेला ‘शार्कोट जॉईंट’ किंवा ‘न्यूरोपॅथिक अर्थ्रोपॅथी’ असे म्हणतात. हा आजार प्रामुख्याने पाऊल आणि घोट्याच्या सांध्यांवर कायमस्वरूपी परिणाम करतो.
मर्यादित सांध्यांची हालचाल : या आजाराला वैद्यकीय परिभाषेत ‘डायबेटिक चेइरोआर्थ्रोपॅथी’ असे म्हणतात. हा त्रास प्रामुख्याने हाताच्या लहान सांध्यांवर प्रभाव पाडतो. यामध्ये हाताची त्वचा मेणासारखी जाड आणि कडक होते. परिणामी, बोटांची हालचाल करणे अत्यंत कठीण होते. अशा रुग्णांना आपले दोन्ही हात जोडून नमस्कार करणे किंवा तळहात सपाट जमिनीवर टेकवणे अशक्य होते. हा त्रास शरीराच्या इतर मोठ्या सांध्यांमध्येही पसरू शकतो.
ऑस्टियोआर्थरायटिस : टाईप 2 मधुमेह असलेल्या रुग्णांमध्ये सांध्यांची झीज होण्याचा धोका खूप जास्त असतो. याचे मुख्य कारण म्हणजे लठ्ठपणा. जादा वजनामुळे गुडघे आणि नितंबांच्या सांध्यांवर अतिरिक्त भार पडतो, ज्यामुळे कूर्चेची झीज वेगाने होते. याव्यतिरिक्त, मधुमेह शरीरात सतत सौम्य स्वरूपाची सूज (क्रॉनिक इन्फ्लेमेशन) निर्माण करतो. ही सूज सांध्यांच्या पेशींना आणि हाडांच्या आरोग्याला हळूहळू आतून कमकुवत करते. अनेकदा रुग्ण सांधेदुखीला सामान्य वयोमानानुसार होणारा त्रास समजून दुर्लक्ष करतात; पण प्रत्यक्षात ते अनियंत्रित मधुमेहाचे गंभीर लक्षण असू शकते. सुरुवातीच्या टप्प्यातच मधुमेहावर नियंत्रण ठेवल्यास सांध्यांचे होणारे संभाव्य नुकसान ८० टक्क्यांपर्यंत टाळता येऊ शकते, असे जागतिक आरोग्य तज्ज्ञांचे स्पष्ट मत आहे. त्यामुळे सांधेदुखी, कडकपणा किंवा सूज या लक्षणांकडे केवळ ‘वय झाले म्हणून सांधे दुखतात’ या दृष्टिकोनातून न पाहता वेळेवर वैद्यकीय उपचार सुरू करणे, हाच सांधे सुरक्षित ठेवण्याचा एकमेव खात्रीशीर मार्ग आहे.
