पुढारी वृत्तसेवा
पृथ्वीवर असे अनेक जीव आहेत जे आपल्या अनोख्या क्षमतेने शास्त्रज्ञांना आजही थक्क करतात. विंचू हा त्यापैकीच एक महत्त्वाचा जीव आहे.
वाळवंटातील कडक ऊन असो किंवा खडकाळ जंगले, विंचू कोणत्याही कठीण परिस्थितीत स्वतःचे अस्तित्व टिकवून ठेवण्यास सक्षम आहे.
शास्त्रज्ञांच्या मते, विंचू आपल्या विशिष्ट श्वसन रचनेमुळे (ज्याला 'बुक लंग्स' म्हणतात) तब्बल सहा दिवसांपर्यंत श्वास रोखून धरू शकतो.
गरज भासल्यास विंचू आपली श्वसन प्रक्रिया अत्यंत मंद करतो, ज्यामुळे ऑक्सिजनचा वापर कमी होतो आणि ऊर्जेची बचत होते. याच कारणामुळे तो बंदिस्त ठिकाणीही दीर्घकाळ जिवंत राहू शकतो.
विंचवाचा 'मेटाबॉलिज्म' (चयापचय दर) अत्यंत मंद असतो. याच कारणामुळे तो अन्नाशिवाय अनेक महिने काढू शकतो. विंचवाच्या काही प्रजातींमध्ये वर्षभर अन्नाशिवाय राहण्याची विलक्षण क्षमता असते. ऊर्जा वाचवण्यासाठी हे जीव आपली हालचाल अत्यंत मर्यादित करतात.
विंचवाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे अतिनील (UV) प्रकाशात तो निळसर-हिरवा चमकतो. त्याच्या बाह्य सांगाड्यातील विशेष रसायनांमुळे ही चमक निर्माण होते. ही चमक नेमकी कशासाठी आहे—स्वसंरक्षणासाठी की संवादासाठी—यावर अद्याप संशोधन सुरू आहे.
जीवाश्म पुराव्यांवरून असे दिसून येते की, विंचू गेल्या ४० कोटी वर्षांपासून पृथ्वीवर अस्तित्वात आहेत. 'सिल्यूरियन' काळातील जीवाश्मांमध्ये त्यांचे पुरावे सापडले असून, ते पृथ्वीवरील सर्वात जुन्या 'अॅरेक्निड' वंशांपैकी एक आहेत.
वाळवंटातील उष्णता असो वा अन्नाची कमतरता, विंचवाने स्वतःला काळाप्रमाणे इतके अनुकूल केले आहे की तो कोणत्याही आव्हानाचा सामना करू शकतो. त्याची शरीररचना आणि चयापचय शक्ती त्याला निसर्गातील सर्वात कणखर जीव बनवते.
विंचू हा केवळ एक धोकादायक जीव नसून तो उत्क्रांतीचा एक जिवंत नमुना आहे, ज्याने लाखो वर्षांपासून आपले अस्तित्व टिकवून ठेवले आहे.