मोनिका क्षीरसागर
मकर संक्रांतीच्या दिवशी सूर्य धनू राशीतून मकर राशीत प्रवेश करतो, ज्याला तांत्रिक भाषेत 'संक्रमण' असे म्हटले जाते.
या दिवसापासून सूर्याचे उत्तरायण सुरू होते, म्हणजेच पृथ्वीच्या उत्तर गोलार्धात सूर्य उत्तर दिशेकडे झुकू लागतो.
खगोलीय गणनेनुसार, मकर संक्रांतीनंतर उत्तर गोलार्धात दिवस मोठे आणि रात्री लहान होऊ लागतात, ज्यामुळे कडाक्याची थंडी कमी होण्यास सुरुवात होते.
दरवर्षी हा सण साधारणपणे १४ किंवा १५ जानेवारीला येतो, कारण सूर्याला मकर वृत्तावर पोहोचण्यासाठी लागणारा वेळ स्थिर असतो.
या काळात पृथ्वीचा उत्तर ध्रुव सूर्याच्या दिशेने झुकू लागतो, ज्यामुळे भारतासारख्या उत्तर गोलार्धातील देशांत थंडी कमी होऊन उष्णता वाढू लागते.
मकर संक्रांतीला 'संक्रमण' म्हणतात, कारण 'संक्रांत' या शब्दाचा अर्थ एका राशीतून दुसऱ्या राशीत जाणे असा होतो.
वैज्ञानिकदृष्ट्या, मकर संक्रांत हा सण ऋतू परिवर्तनाचा निदर्शक मानला जातो, जो शेती आणि निसर्गासाठी अत्यंत महत्त्वाचा असतो.
जरी आपण हा सण धार्मिक पद्धतीने साजरा करत असलो, तरी त्यामागे सूर्याची गती आणि पृथ्वीचे भ्रमण हे मुख्य वैज्ञानिक कारण आहे.