Namdev Gharal
महाराष्ट्रातील नगर जिल्ह्यातील हरिश्चंद्रगड हा ट्रेकर्ससाठी स्वर्ग आहे. ट्रेकर्सचा कस पाहणारा या हरिश्चंद्रगडावरील कोकणकडा म्हणजे प्रत्येकाने आयुष्यात एकदा अनुभवावा असा
याच कोकणकड्यावर निसर्गचा एक चमत्कार पाहायला मिळतो तो म्हणजे इंद्रवज्र हा निसर्गाचा एक अत्यंत विहंगम आणि अद्भूत चमत्कार आहे.
काय आहे इंद्रवज्र?: डोंगराच्या दरीत किंवा कड्याच्या खाली दाट धुके किंवा ढग पसरलेले असताना, पाठीमागून येणारा सूर्यप्रकाश आणि तुमची सावली यांच्या एकत्रित खेळातून तयार होणारे एक गोलाकार सप्तरंगी कडे म्हणजेच 'इंद्रवज्र' होय.
इंद्रधनुष्यापेक्षा असते वेगळे: सर्वसामान्य इंद्रधनुष्य हे आकाशात अर्धगोलाकार दिसते, मात्र इंद्रवज्र हे पूर्ण वर्तुळाकार (गोलाकार) असते आणि ते आकाशात नव्हे तर अगदी आपल्या समोर, खाली पसरलेल्या धुक्यावर तयार होते.
स्वतःचीच सावली दिसते: यामध्ये सर्वात रोचक गोष्ट म्हणजे, त्या सप्तरंगी गोलाकार चक्राच्या अगदी केंद्रस्थानी (मध्यभागी) पाहणाऱ्या व्यक्तीला स्वतःचीच मोठी सावली अचंबित करणारी दिसते.
कोकण कड्यावरच का दिसते?: हरिश्चंद्रगडाचा कोकण कडा सुमारे ३,००० फूट खोल, अंतर्वक्र (अर्धगोलाकार) आणि थेट पश्चिमेकडे तोंड करून उभा आहे, ज्यामुळे येथे आवश्यक असलेले तीव्र वारे, दाट धुके आणि योग्य सूर्यप्रकाश यांचे अचूक समीकरण जुळून येते.
दिसण्याची योग्य वेळ: हा चमत्कार पाहण्यासाठी सकाळची वेळ सर्वोत्तम मानली जाते; जेव्हा सूर्य पाठीमागून उगवतो आणि कड्याच्या खाली दरीत पश्चिमेकडे दाट धुके पसरलेले असते.
जेव्हा सूर्यप्रकाश पाठीमागून येतो, तेव्हा माणसाची मोठी सावली धुक्यावर पडते. त्याच वेळी धुक्यातील पाण्याचे सूक्ष्म थेंब त्या सूर्यप्रकाशाचे Refraction आणि Diffraction करतात, ज्यामुळे हे सप्तरंगी वर्तुळ तयार होते.
जर तिथे एकापेक्षा जास्त लोक उभे असतील, तरीही प्रत्येकाला केवळ स्वतःचीच सावली त्या चक्राच्या मध्यभागी दिसते, शेजारी उभ्या असलेल्या दुसऱ्या व्यक्तीची सावली त्यात दिसत नाही, हा यातील एक मोठा रंजक भास आहे.
विज्ञानात याला 'ब्रोकन स्पेक्ट्रे' (Brocken Spectre) म्हणतात. जर्मनीतील 'ब्रोकन' पर्वतावर याचे वारंवार दर्शन घडल्याने हे नाव पडले, तर महाराष्ट्रात याला 'इंद्रवज्र' किंवा 'इंद्रधनुष्याचे कडे' म्हणून ओळखले जाते.
पावसाळ्याच्या उत्तरार्धात किंवा हिवाळ्याच्या सुरुवातीला कड्यावर हवेची आणि धुक्याची अशी स्थिती निर्माण होते, ज्यामुळे भाग्यवान ट्रेकर्सना निसर्गाचे हे अद्भूत रूप डोळ्यांत साठवता येते.