Namdev Gharal
आपल्या देशात प्राचिन काळी किती प्रगत धातुशास्त्र होते याचा पुरावा म्हणजे दिल्लीतील कुतुबमिनार परिसरातील असलेला लोंखंडी दिल्ली स्तभं, काय आहे याचे रहस्य जाणून घेवूया
दिल्लीच्या कुतुब मिनार कॉम्प्लेक्समध्ये असलेला हा लोखंडी स्तंभ तब्बल १,६०० वर्षांपेक्षा जास्त जुना आहे. हा खुल्या जागेत असून इतकी वर्षे ऊन, वारा, पाऊस झेलूनही या स्तंभाला अजूनही गंज लागलेला नाही!
इतिहासकारांच्या मते, हा स्तंभ गुप्त वंशाचा महान राजा चंद्रगुप्त द्वितीय (विक्रमादित्य) याच्या काळात (इ.स. ३७५ - ४१५) तयार करण्यात आला होता. त्यावर असलेल्या ब्राह्मी लिपीतील शिलालेखातून ही माहिती मिळते.
हा स्तंभ मूळचा दिल्लीचा नाही. तो आधी मध्य प्रदेशातील 'उदयगिरी' येथे विष्णू ध्वज म्हणून स्थापित केला गेला असावा. अकराव्या शतकात तो दिल्लीत आणला गेला, असे इतिहासतज्ञांचे मत आहे
हा स्तंभ तब्बल ७.२१ मीटर (सुमारे २३ फूट ११ इंच) उंच आहे. याचे एकूण वजन ६ टनांपेक्षा जास्त आहे, ज्याचा १ मीटरपेक्षा जास्त भाग जमिनीच्या आत गाडला गेला आहे
हा स्तंभ ९८% शुद्ध लोखंडापासून बनवला गेला आहे. त्या काळी एवढ्या मोठ्या प्रमाणात शुद्ध लोखंड वितळवून स्तंभ बनवण्याचे तंत्रज्ञान भारतीयांकडे होते, हे पाहून आधुनिक वैज्ञानिकही थक्क होतात
१९९८ मध्ये आयआयटी कानपूरच्या शास्त्रज्ञांनी शोधून काढले की, हा स्तंभ बनवताना त्यात फॉस्फरसचे प्रमाण जास्त ठेवले गेले होते. यामुळे स्तंभावर 'मिसॉव्हाइट' (Misawite) नावाचा एक पातळ आणि अभेद्य थर तयार झाला आहे, जो याला गंजण्यापासून वाचवतो
हा स्तंभ या गोष्टीचा जिवंत पुरावा आहे की, प्राचीन भारतातील धातूशास्त्र (Metallurgy) हे आजच्या आधुनिक विज्ञानापेक्षाही कितीतरी पटीने पुढे आणि प्रगत होते.
अशी एक जुनी समजूत होती की, जर कोणी या स्तंभाला पाठीमागून दोन्ही हातांनी मिठी मारली आणि बोटे एकमेकांना स्पर्श झाली, तर त्याची प्रत्येक इच्छा पूर्ण होते.
पर्यटकांच्या सततच्या स्पर्शाने आणि हाताच्या घामाने स्तंभाच्या खालच्या भागाला नुकसान पोहोचू नये, म्हणून भारतीय पुरातत्व विभागाने (ASI) आता या स्तंभाभोवती लोखंडी कुंपण घातले आहे.
कुतुब मिनार परिसराचा भाग असलेला हा लोखंडी स्तंभ युनेस्कोच्या (UNESCO) जागतिक वारसा स्थळांमध्ये समाविष्ट आहे. प्राचीन भारताचे हे थक्क करणारे इंजिनिअरिंग पाहण्यासाठी जगभरातून पर्यटक येतात.