Namdev Gharal
भारतात मान्सूनच्या आगमानाच्या अगोदर एक पक्षी ओरडत असतो, पेरते व्हा , किंवा पावशा घो या पक्ष्याचे ओरडणे आणि पावसाची चाहुल याचे काय गुपीत आहे समजून घेऊ
पावशा पक्षाला इंग्रजीत Common Hawk-Cuckoo म्हणतात, कारण हा दिसताना हुबेहूब 'बहिरी ससाणा' (Hawk) सारखा दिसतो. मात्र, याचा आवाज आणि स्वभाव कोकिळेसारखा (Cuckoo) असतो. महाराष्ट्रात पावशा म्हणतात
या पक्षाचा आवाज मानवी भाषेसारखा वाटतो. महाराष्ट्रातील शेतकरी त्याचा आवाज ऐकून "पेरते व्हा, पेरते व्हा!" असा अंदाज लावतात. तर इंग्रजीत त्याचा आवाज 'Brain-fever' (ब्रेन-फीव्हर) सारखा ऐकू येतो, जो चढत्या क्रमाने ऐकू येतो.
विज्ञानाच्या बाजूने विचार केला तर, पावशा ओरडल्याने पाऊस येत नाही. पण, पाऊस येण्याच्या काळातच तो ओरडतो हे मात्र खरे आहे. हा त्याचा वीणीचा (Breeding Season) काळ असतो.
पूर्वीच्या लोकांना जेव्हा आधुनिक विज्ञानाचा गंध नव्हता, तेव्हा निसर्गाच्या संकेतातूनच ते अंदाज बाधंत असत, मान्सूनपूर्व काळात तो ओरडत असल्यामुळे त्याचा आवाज आणि पावसाचे आगमन एकाच वेळी होते. त्यामुळेच त्याला पावशा नाव पडले
हा पक्षी मान्सूनच्या वारे वाहू लागण्यापूर्वी आणि हवेतील आर्द्रता वाढू लागल्यावर प्रचंड सक्रिय होतो. हवेतील हा बदल ओळखून तो ओरडू लागतो. म्हणूनच जुने लोक याला पावसाचा अचूक 'अंदाज घेणारा' मानतात.
ग्रामीण भागात पावशाचा आवाज ऐकू आला की शेतकरी शेतीच्या कामाला वेग देतात. हा आवाज म्हणजे लवकरच मृग नक्षत्र लागणार आणि पावसाचे आगमन होणार, याचा निसर्गाने दिलेला संकेत मानला जातो.
पावशा पक्षी दिवसा जेवढा ओरडतो, त्यापेक्षा कितीतरी पटीने रात्रीच्या वेळी आणि पहाटे जास्त ओरडतो. ढगाळ वातावरण आणि पावसाची चिन्हे दिसताच याचा आवाज अधिक तीव्र आणि चढता होतो.
याचे आणखी एक वैशिष्टय म्हणजे हा कोकिळा कुळातील असल्यामुळे स्वतःचे घरटे कधीच बांधत नाही. मादी पावशा आपली अंडी प्रामुख्याने 'सातभाई' पक्षाच्या घरट्यात चोरून घालते.
विशेष म्हणजे, पावशाच्या अंड्यांचा रंग आणि आकार सातभाई पक्षाच्या अंड्यांशी हुबेहूब मिळताजुळता असतो. त्यामुळे सातभाई पक्षी फसवला जातो आणि पावशाच्या पिल्लांना आपले समजून मोठे करतो.
पावशा हा मुख्यतः झाडांच्या दाट पानावरांमध्ये लपून राहणारा पक्षी आहे. तो सहजासहजी नजरेस पडत नाही. झाडांवरील अळ्या, कीटक आणि सुरवंट हे त्याचे मुख्य अन्न आहे, ज्यामुळे तो शेतातील कीड कमी करण्यास मदत करतो.
'पावशा ओरडला की पाऊस येणार' हा केवळ एक समज नसून, पूर्वजांनी वर्षानुवर्षे केलेल्या निसर्ग निरीक्षणाचा तो एक भाग आहे. हा पक्षी आपल्या भारतीय शेती संस्कृतीशी आणि लोकसंस्कृतीशी घट्ट जोडलेला आहे.