वॉशिंग्टन : भविष्यात चंद्र आणि मंगळावर मानवी वसाहती स्थापन करण्याचे स्वप्न मानव पाहत असला, तरी एका नवीन संशोधनाने या स्वप्नासमोर मोठे प्रश्नचिन्ह उभे केले आहे. ‘कम्युनिकेशन्स बायोलॉजी’ या नियतकालिकात गुरुवारी (26 मार्च) प्रसिद्ध झालेल्या अभ्यासानुसार, शून्य किंवा सूक्ष्म गुरुत्वाकर्षणामुळे प्रजनन प्रक्रियेत गंभीर अडथळे येत असल्याचे समोर आले आहे.
मानव, उंदीर आणि डुकरांच्या पेशींवर केलेल्या या प्रयोगातून असे दिसून आले आहे की, अंतराळातील वातावरणात शुक्राणू आणि बीजांड यांच्या मिलनाची प्रक्रिया मंदावते. संशोधनाचे मुख्य निष्कर्ष असे : शुक्राणूंची दिशाभूल : सूक्ष्म गुरुत्वाकर्षणामुळे शुक्राणूंना आपली दिशा निश्चित करण्यात अडचण येते. गर्भधारणेत घट : उंदरांच्या बीजांडांमध्ये यशस्वी फलनाचे प्रमाण कमी झाल्याचे आढळले. गर्भाच्या विकासात विलंब : डुकरांच्या भ्रूण विकासामध्ये लक्षणीय विलंब दिसून आला. अॅडलेड युनिव्हर्सिटीच्या रॉबिन्सन रिसर्च इन्स्टिट्यूटमधील संशोधक निकोल मॅकफरसन यांनी सांगितले की, हा अभ्यास करण्यासाठी ‘क्लिनोस्टॅट’ नावाच्या यंत्राचा वापर करण्यात आला.
हे यंत्र पेशींना सतत विविध दिशांनी फिरवत राहते, ज्यामुळे पृथ्वीचे गुरुत्वाकर्षण निष्प्रभ होते आणि पेशींना अवकाशात असल्यासारखा अनुभव येतो. यामुळे शुक्राणूंना ‘वर’ किंवा ‘खाली’ कोणती दिशा आहे, हे समजत नाही. संशोधकांनी मानवी आणि उंदरांच्या शुक्राणूंना मादीच्या प्रजनन मार्गासारख्या तयार केलेल्या एका कृत्रिम ‘भूलभुलैया’ मध्ये सोडले. पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणाच्या तुलनेत, सूक्ष्म गुरुत्वाकर्षणामध्ये अत्यंत कमी शुक्राणू आपला मार्ग शोधू शकले. मॅकफरसन यांच्या मते, शुक्राणूंमधील प्रथिने हे ‘मेकॅनोसेन्सर्स’ म्हणून काम करतात, जे भौतिक बल ओळखून दिशा ठरवतात. गुरुत्वाकर्षण नसल्यामुळे हे सेन्सर्स निकामी होतात.
नैसर्गिकरीत्या मादीच्या शरीरात ‘प्रोजेस्टेरॉन’ नावाचे हार्मोन शुक्राणूंना अंड्यापर्यंत पोहोचण्यास मदत करते. संशोधकांनी कृत्रिमरीत्या हे हार्मोन वापरून शुक्राणूंचा वेग वाढवण्याचा प्रयत्न केला. काही प्रमाणात यश मिळाले असले, तरी त्यासाठी नैसर्गिक प्रमाणापेक्षा खूप जास्त डोस द्यावा लागला, जो भविष्यात अंतराळवीरांच्या आरोग्यासाठी धोकादायक ठरू शकतो. पृथ्वीबाहेर मानवी वस्ती कायमस्वरूपी टिकवून ठेवण्यासाठी केवळ जिवंत राहणे पुरेसे नाही, तर तिथे पुनरुत्पादन होणेही आवश्यक आहे. हे नवीन संशोधन अंतराळ विज्ञानासमोर एक मोठे जैविक आव्हान उभे करत आहे.