टोकियो : अवकाश विज्ञानाच्या इतिहासात आता एका नव्या आणि ऐतिहासिक अध्यायाची सुरुवात झाली आहे. मंगळ ग्रहावर जाऊन तेथून सुरक्षितपणे पृथ्वीवर परत येण्यासाठी डिझाईन करण्यात आलेली जगातील पहिली ‘राऊंड-ट्रिप’ (ये-जा करणारी) मोहीम यशस्वीरीत्या प्रक्षेपित करण्यात आली आहे.
शास्त्रज्ञांच्या मते, ही मोहीम केवळ एका ग्रहाचा अभ्यास करण्यापुरती मर्यादित नसून, ती संपूर्ण खगोलशास्त्र आणि मानवाच्या भविष्यातील मंगळ प्रवासासाठी एक ‘क्रांतिकारक झेप’ ठरणार आहे. १९ ऑक्टोबर रोजी जपानमधून प्रक्षेपित करण्यात आलेली ‘मार्शियन मून्स एक्सप्लोरेशन’ (MMX) मोहीम आता मंगळाच्या दिशेने मार्गक्रमण करत आहे. तिथे पोहोचल्यानंतर हे अंतराळयान तांबड्या ग्रहाच्या दोन चंद्रांपैकी एकावर उतरण्याचा प्रयत्न करेल आणि पृथ्वीवर परत आणण्यासाठी तिथल्या खडकांचे नमुने गोळा करेल. हे ‘क्रांतिकारक’ नमुने आपल्याला काय शिकवू शकतात, हे तज्ज्ञांनी सांगितले आहे.
आतापर्यंत मंगळ ग्रहावर पाठवण्यात आलेल्या सर्व मोहिमा ‘वन-वे’ (फक्त तिथे जाणाऱ्या) स्वरूपाच्या होत्या. रोव्हर्स आणि लँडर्स यांनी मंगळाच्या पृष्ठभागावर उतरून तेथील माहिती व छायाचित्रे पृथ्वीवर पाठवली; मात्र तेथील प्रत्यक्ष नमुने परत आणणे आजवर शक्य झाले नव्हते. या नव्या मोहिमेचे मुख्य उद्दिष्ट मंगळाच्या जमिनीचे, खडकांचे आणि वातावरणाचे मूळ नमुने गोळा करून ते पृथ्वीवर परत आणणे हे आहे. मंगळावरून एखादे अंतराळयान उड्डाण करून पृथ्वीच्या दिशेने यशस्वीरीत्या परत येण्याची ही विज्ञानाच्या इतिहासातील पहिलीच वेळ ठरेल.
विज्ञानासाठी ही मोहीम ‘क्रांतिकारक’ का मानली जाते?
मंगळावरील गोळा केलेले माती व खडकांचे नमुने जेव्हा पृथ्वीवरील अत्याधुनिक प्रयोगशाळांमध्ये तपासले जातील, तेव्हा अब्जावधी वर्षांपूर्वी मंगळावर सूक्ष्मजीव किंवा पाण्याचे अस्तित्व होते का, या गूढ प्रश्नाचे थेट पुरावे मिळू शकतील. पृथ्वीव्यतिरिक्त दुसऱ्या ग्रहाच्या गुरुत्वाकर्षणाचा सामना करून अंतराळयान पुन्हा अवकाशात झेपावणे हे तंत्रज्ञानाच्या दृष्टीने अत्यंत गुंतागुंतीचे आव्हान आहे. या मोहिमेच्या यशाने भविष्यातील मानवी मंगळ मोहिमेचा मार्ग सुकर होणार आहे. मंगळाचे वातावरण कालांतराने कसे नष्ट झाले आणि तो एक रखरखीत ग्रह कसा बनला, याचे रहस्य उलगडण्यास हे नमुने मदत करतील.
यामुळे पृथ्वीच्या पर्यावरणातील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठीही नवी दिशा मिळेल. या प्रक्षेपणावर आनंद व्यक्त करताना शास्त्रज्ञांनी सांगितले की, ‘‘आतापर्यंत आपण मंगळाचा अभ्यास उपकरणांनी पाठवलेल्या डेटाद्वारे करत होतो; परंतु प्रथमच मंगळाचा प्रत्यक्ष तुकडा मानवाच्या हातात असणार आहे. ही केवळ एका मोहिमेची सुरुवात नसून, भविष्यात मानवाला आंतरग्रहीय प्रजाती बनवण्याच्या दिशेने पडलेले हे अत्यंत महत्त्वाचे पाऊल आहे.’’ अंतराळयान सध्या आपल्या दीर्घ प्रवासासाठी योग्य कक्षेत मार्गक्रमण करत असून, जगभरातील खगोलप्रेमींचे लक्ष आता या मोहिमेच्या पुढील टप्प्यांकडे लागले आहे.