सॅन फ्रान्सिस्को : समुद्रसपाटीपासून उंचावर किंवा डोंगराळ भागात राहणार्या लोकांमध्ये मधुमेहाचे प्रमाण कमी का असते? या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यात ‘ग्लॅडस्टोन इन्स्टिट्यूट’च्या शास्त्रज्ञांना यश आले आहे. कमी ऑक्सिजनच्या स्थितीत आपल्या रक्तातील लाल पेशी रक्तातील जास्तीची साखर शोषून घेण्याचे काम करतात, असा खळबळजनक खुलासा एका नवीन संशोधनातून झाला आहे. कमी ऑक्सिजन असलेल्या वातावरणात, लाल पेशी साखरेसाठी एखाद्या ‘स्पंज’प्रमाणे काम करू लागतात.
‘सेल मेटाबॉलिझम’ या शोधपत्रिकेत प्रसिद्ध झालेल्या अहवालानुसार, जेव्हा ऑक्सिजनची पातळी कमी होते, तेव्हा लाल पेशी स्वतःची चयापचय प्रक्रिया बदलतात. यामुळे त्या उंचावर असलेल्या ठिकाणी ऊतींना अधिक कार्यक्षमतेने ऑक्सिजन पोहोचवू शकतात. याच प्रक्रियेदरम्यान, या पेशी रक्तातील साखरेचे प्रमाण कमी करतात, ज्यामुळे मधुमेहाचा धोका नैसर्गिकरीत्या कमी होतो. ग्लॅडस्टोन इन्स्टिट्यूटच्या वरिष्ठ संशोधक इशा जैन आणि त्यांच्या पथकाने उंदरांवर केलेल्या प्रयोगातून हे निष्कर्ष काढले आहेत: साखर झपाट्याने गायब होणे: कमी ऑक्सिजन असलेल्या वातावरणात ठेवलेल्या उंदरांना जेव्हा साखर दिली गेली, तेव्हा त्यांच्या रक्तातील साखरेची पातळी अतिशय वेगाने खाली आली.
अवयवांचे कोडे : सुरुवातीला शास्त्रज्ञांना वाटले की स्नायू, मेंदू किंवा यकृत या साखरेचा वापर करत असावेत. मात्र, यापैकी कोणत्याही अवयवात साखरेचा वापर वाढलेला दिसला नाही. लाल पेशींचे रहस्य : प्रगत इमेजिंग तंत्राचा वापर केल्यावर असे आढळले की, रक्तातील लाल पेशीच ‘ग्लुकोज सिंक’ म्हणून काम करत आहेत आणि रक्तातील साखर स्वतःमध्ये शोषून घेत आहेत. डॉ. जैन यांनी सांगितले, ‘लाल पेशी हा ग्लुकोज चयापचयाचा एक असा छुपा भाग आहे, ज्याकडे आतापर्यंत दुर्लक्ष झाले होते. या शोधामुळे रक्तातील साखर नियंत्रित करण्याच्या पूर्णपणे नवीन पद्धती समोर येऊ शकतात.’
आतापर्यंत लाल पेशींना केवळ ऑक्सिजन वाहून नेणारी यंत्रणा मानले जात होते. मात्र, त्या रक्तातील साखरेचे नियंत्रण करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात, हे सिद्ध झाल्यामुळे भविष्यात मधुमेहावर नवीन उपचार शोधण्यास मदत होणार आहे. विशेषतः, कमी ऑक्सिजनच्या स्थितीत शरीरात अधिक लाल पेशी तयार होतात आणि प्रत्येक पेशी जास्त साखर शोषून घेते, हे या संशोधनाचे सर्वात मोठे यश मानले जात आहे.