वॉशिंग्टन : अंतराळ मोहिमांबद्दल सर्वांनाच आकर्षण असते. अंतराळावीर कसे राहत असतील, काय खात-पीत असतील याबद्दलही अनेकांना प्रश्न पडलेले असतात. अंतराळ मोहिमा अत्यंत जोखमीच्या आणि वैज्ञानिकदृष्ट्या नियंत्रित वातावरणात पार पडतात. त्यामुळे अंतराळात शारीरिक संबंध ठेवण्यास प्रोत्साहन दिले जात नाही. विशेषतः दीर्घकालीन मोहिमांमध्ये अंतराळवीरांचे आरोग्य, मानसिक संतुलन, कामकाजातील शिस्त आणि मोहिमेचे यश यांना सर्वोच्च प्राधान्य दिले जाते. त्यामुळे अशा परिस्थितीत अनपेक्षित गर्भधारणा किंवा इतर वैयक्तिक गुंतागुंत निर्माण होऊ नये, यासाठी कठोर नियम पाळले जातात. संशोधकांच्या मते, अंतराळातील सूक्ष्म गुरुत्वाकर्षण आणि वाढलेले किरणोत्सर्ग मानवी प्रजननावर कसा परिणाम करतात, याविषयी अजूनही पुरेशी वैज्ञानिक माहिती उपलब्ध नाही.
जर अंतराळात गर्भधारणा झाली, तर सर्वात मोठी चिंता गर्भाच्या सुरक्षित विकासाची आहे. पृथ्वीवरील गुरुत्वाकर्षणाच्या तुलनेत अंतराळातील वातावरण पूर्णपणे वेगळे असते. त्यामुळे भ्रूणाची वाढ, अवयवांची निर्मिती, हाडांची जडणघडण आणि मज्जासंस्थेचा विकास यावर विपरीत परिणाम होण्याची शक्यता वैज्ञानिकांनी व्यक्त केली आहे. त्याशिवाय कॉस्मिक किरणोत्सर्गामुळे गर्भातील पेशींमध्ये नुकसान होण्याचा धोका वाढू शकतो. त्यामुळे सध्या अशा परिस्थितीबाबत निश्चित निष्कर्ष नसला, तरी संभाव्य जोखमीमुळे विशेष काळजी घेतली जाते. अंतराळात दीर्घकाळ राहिल्यास मानवी शरीरात अनेक बदल होतात.
हाडांची घनता कमी होणे, स्नायू कमकुवत होणे, रक्ताभिसरणात बदल, रोगप्रतिकारक शक्तीवर परिणाम आणि हार्मोन्समध्ये चढ-उतार अशा समस्या दिसून येतात. या बदलांचा परिणाम प्रजननक्षमतेवर आणि गर्भधारणेवर होऊ शकतो. त्यामुळे अंतराळातील मानवी प्रजनन हा अजूनही संशोधनाचा विषय असून त्याविषयी ठोस वैद्यकीय निष्कर्ष उपलब्ध नाहीत. आजपर्यंत कोणत्याही महिलेने अंतराळात गर्भधारणा करून बाळाला जन्म दिलेला नाही. त्यामुळे प्रसूती कशी होईल, नवजात बाळावर सूक्ष्म गुरुत्वाकर्षणाचा काय परिणाम होईल, तसेच आई आणि बाळाचे आरोग्य कसे सुरक्षित ठेवता येईल, याबाबत अनेक प्रश्न अनुत्तरित आहेत. काही प्राण्यांवर प्रयोग झाले असले तरी ते थेट माणसांवर लागू होतील, असे म्हणता येत नाही.
भविष्यात चंद्र किंवा मंगळावरील दीर्घकालीन मानवी वसाहतींचा विचार करता या विषयावर अधिक संशोधनाची गरज तज्ज्ञ व्यक्त करत आहेत. अंतराळ मोहिमांमध्ये प्रत्येक अंतराळवीराची शारीरिक आणि मानसिक क्षमता अत्यंत महत्त्वाची असते. कोणतीही वैयक्तिक किंवा वैद्यकीय अडचण संपूर्ण मोहिमेवर परिणाम करू शकते. त्यामुळे मोहिमेदरम्यान शिस्त, सुरक्षितता आणि कार्यक्षमतेला प्राधान्य दिले जाते. संभाव्य गर्भधारणा, आरोग्यविषयक गुंतागुंत किंवा वैद्यकीय आपत्कालीन परिस्थिती टाळण्यासाठी अंतराळ संस्था अत्यंत सावध भूमिका घेतात. भविष्यात अधिक वैज्ञानिक माहिती उपलब्ध झाल्यानंतरच या विषयावर धोरणांमध्ये बदल होण्याची शक्यता आहे.