लंडन : शरीरात कुठेही वेगवेगळ्या संवेदना जाणवू लागल्यावर त्याला इंग्रजीत ‘बटरफ्लाय’ म्हणजेच फुलपाखरे उडू लागल्याची उपमा दिली जात असते. परीक्षेपूर्वी, पहिल्या भेटीपूर्वी किंवा सार्वजनिक सभेत बोलण्यापूर्वी, तुमच्या पोटात अशी फुलपाखरे उडत असल्यासारखे जाणवते. पोटात अशा संवेदना जाणवणे हे नर्व्हसनेसचे म्हणजेच घाबरण्याचे एक सामान्य लक्षण आहे. या संवेदना ’गाठ’ पडल्यासारख्या किंवा अधिक तीव्र पचनाच्या लक्षणांच्या स्वरूपात देखील प्रकट होऊ शकतात. पण, या भावना नेमक्या कुठून येतात?
‘चिंताग्रस्त पोट’ (ervous stomach) हे पचनसंस्था आणि मज्जासंस्था यांच्यातील दुहेरी जोडणीचे एक उत्तम उदाहरण आहे. पेनसिल्व्हेनिया विद्यापीठातील क्लिनिकल सायकोलॉजिस्ट मेलिसा हंट यांनी सांगितले : ‘गर्भधारणेच्या अगदी सुरुवातीच्या टप्प्यापासून, मेंदू, पाठीचा कणा आणि पचनमार्ग हे सर्व एकमेकांशी घट्ट जोडलेले असतात. लाखो न्यूरॉन्स म्हणजे चेतापेशी आतड्यांमधून मेंदूपर्यंत माहिती पाठवतात आणि तितकेच न्यूरॉन्स मेंदूकडून आतड्यांना संकेत पाठवतात.’ या जोडणीलाच आतडे-मेंदू अक्ष (Gut- Brain Axis) असे म्हणतात. हे संप्रेरके आणि न्यूरोट्रांसमीटर, रासायनिक संदेशवाहक, यांच्याद्वारे नियंत्रित होते. तसेच, हे मेंदू आणि आतडे यांच्यातील थेट मज्जातंतू जोडणी आणि जीवाणू यांच्याद्वारे देखील नियंत्रित केले जाते.
तुमच्या मनःस्थितीचा तुमच्या उर्वरित शरीरावर परिणाम का होतो आणि याउलटही का होते, याचे हे एक प्रमुख कारण आहे. आयर्लंडमधील युनिव्हर्सिटी कॉलेज कॉर्क येथील शरीरशास्त्र आणि न्यूरोसायन्सचे प्राध्यापक जॉन क्रायन यांनी सांगितले : ‘जेव्हा आपल्याला पोटात ‘फुलपाखरे’ जाणवतात, तेव्हा हे एक ज्वलंत स्मरण करून देते की, आपल्या भावना शरीरात खोलवर रुजलेल्या आहेत. शेवटी, पोटात फुलपाखरे उडणे हे ‘आतडे-मेंदू अक्ष’ कार्यरत असल्याचे दर्शवते. मध्यवर्ती मज्जासंस्था आणि आतडे यांच्यात मज्जातंतू, हार्मोनल आणि सूक्ष्मजीवांच्या मार्गांद्वारे सतत, द्वि-दिशात्मक संवाद सुरू असतो.’