लंडन : ४ जुलै १७७६ रोजी अमेरिकेने ब्रिटनपासून स्वतंत्र होत असल्याची ऐतिहासिक घोषणा केली, हे सर्वांनाच ठाऊक आहे. परंतु, या स्वातंत्र्यघोषणेला चोख उत्तर देण्यासाठी ब्रिटिश सरकारने एक अधिकृत 'प्रति-घोषणापत्र' (काऊंटर डिक्लेरेशन) तयार केले होते; मात्र ते नंतर कधीही अधिकृतपणे प्रसिद्ध केले गेले नाही. अमेरिकेच्या स्वातंत्र्याला २५० वर्षे पूर्ण होत असताना, इतिहासतज्ज्ञ डेव्हिड आर्मिटेज यांनी या ऐतिहासिक रहस्याचा खुलासा केला आहे.
‘द मॉस्को-पोलंड’ कनेक्शन आणि जॉन लिंड
ब्रिटिश सरकारने अमेरिकेची बंडखोरी मोडून काढण्यासाठी 'जॉन लिंड' नावाच्या एका हुशार वकिलाची आणि प्रचारकाची गुप्तपणे नियुक्ती केली होती. लिंड हे पोलंडचे शेवटचे राजे 'स्टॅनिस्लॉ ऑगस्ट पोनियाटोव्स्की' यांचे ब्रिटनमधील प्रतिनिधी होते. लिंड यांनी सप्टेंबर १७७६ मध्ये अमेरिकेच्या स्वातंत्र्यघोषणेचा पद्धतशीरपणे प्रतिवाद करणारे 'आऊटलाईन्स ऑफ अ काऊंटर-डिक्लेरेशन' लिहून काढले. यामध्ये त्यांनी ३५ कलमांचा समावेश केला होता.
प्रति-घोषणापत्रातील मुख्य मुद्दे
अमेरिकेचे जॉर्ज वॉशिंग्टन आणि थॉमस जेफरसन सारखे नेते वसाहतींमधील भोळ्या जनतेची दिशाभूल करत असून, ते स्वतःच्या महत्त्वाकांक्षेसाठी बंडखोरी करत असल्याचा आरोप यात होता. 'सेव्हन इयर्स वॉर' दरम्यान ब्रिटिश राजेशाहीने अमेरिकन वसाहतींचे रक्षण करण्यासाठी अफाट पैसा आणि सैनिकांचे रक्त सांडले, याची आठवण 'संपूर्ण युरोपला' आहे, असे लिंड यांनी लिहिले होते.
ब्रिटनने हे घोषणापत्र का दाबले?
जॉन लिंड यांनी हे प्रति-घोषणापत्र एका स्वतंत्र दस्तऐवजाच्या स्वरूपात छापले होते. मात्र, ब्रिटनचे तत्कालीन पंतप्रधान 'लॉर्ड नॉर्थ' यांच्या मंत्रालयाने हे जाहीर करण्यास नकार दिला. त्यांचे मानणे होते की, जर ब्रिटनच्या राजाने बंडखोरांच्या पत्राला उत्तर म्हणून अधिकृत 'प्रति-घोषणापत्र' जारी केले, तर त्याचा अर्थ ब्रिटिश राजेशाही अमेरिकेच्या बंडखोरांना आपल्या बरोबरीचे (सार्वभौम) मानत आहे असा होईल. राजाचा दर्जा कमी होऊ नये म्हणून हे दस्तऐवज वगळण्यात आले आणि केवळ 'ॲन्सर टू द डिक्लेरेशन' ही ८,००० शब्दांची पुस्तिका प्रसिद्ध करण्यात आली. या मूळ प्रति-घोषणापत्राची एकमेव दुर्मीळ प्रत अमेरिकेतील 'जॉन कार्टर ब्राऊन लायब्ररी'मध्ये जतन केलेली सापडली असून, त्यावर लिंड यांचे मित्र आणि प्रसिद्ध तत्त्वज्ञ 'जेरेमी बेंथम' यांच्या हस्ताक्षरातील नोंद आहे. या शोधामुळे २५० वर्षांनंतर स्वातंत्र्ययुद्धाच्या इतिहासाला एक नवीन पैलू मिळाला आहे.