नवी दिल्ली : राखेतून पुनर्जन्म घेणाऱ्या किंवा स्वतःला आगीत भस्म करून स्वतःच्याच राखेतून पुन्हा जन्म घेणाऱ्या फिनिक्स या काल्पनिक पक्ष्याची कथा जगातील सर्वात प्रसिद्ध पौराणिक कथांपैकी एक आहे. ‘हॅरी पॉटर’, ‘एक्स-मेन’ यासारख्या आधुनिक चित्रपट-पुस्तकांपासून ते प्राचीन संस्कृतींपर्यंत हा पक्षी पुनर्जन्म आणि अमरत्वाचे प्रतीक मानला गेला आहे. मात्र, या पक्ष्याची रंजक कथा, कहाणी किंवा आख्यायिका नेमकी कुठून आली, तिचा उगम नेमका कुठे आहे, याविषयी नेहमीच सर्वांना उत्सुकता असते. जगभरातील विविध संशोधनात फिनिक्सच्या कथेविषयी विविध मतप्रवाह आहेत. मात्र, प्राचीन इजिप्तच्या संस्कृतीत फिनिक्सच्या मिथकाचा उगम सापडतो.
कथेचा उगम आणि इतिहास
फिनिक्स कथेची सर्वात पहिली बीजे प्राचीन इजिप्तमध्ये आढळतात. ई.स. पूर्व २४०० मधील पिरॅमिडवरील लिखाणात ‘बेन्नूू’ नावाच्या एका मोठ्या बगळ्यासारख्या पक्ष्याचा उल्लेख आहे. हा पक्षी सूर्यदेव ‘रा’चे रूप मानला जात असे आणि तो दररोज पूर्वेकडून सूर्यासोबत उगवत असे.
ग्रीक संस्कृतीत सुरुवात
ई.स.पूर्व ७०० मध्ये ग्रीक कवी हेसिओडने पहिल्यांदा ‘फॉईनिक्स’ या शब्दाचा वापर केला. त्यानंतर ई.स. पूर्व ४५० मध्ये प्रसिद्ध इतिहासकार हेरोडोटसने इजिप्तला भेट दिल्यानंतर असे लिहिले की, हा पक्षी लाल आणि सोनेरी रंगाच्या गरुडासारखा दिसतो. तो दर ५०० वर्षांनी अरेबियातून इजिप्तमधील हेलियोपोलिस शहरात येतो आणि आपल्या पूर्वजांचे दफन करतो.
ख्रिश्चन धर्म आणि प्रबोधन काळ
प्रारंभिक ख्रिश्चन धर्मात फिनिक्स पक्ष्याचा वापर प्रभू येशू यांच्या पुनरुज्जीवनाचे आणि बलिदानाचे प्रतीक म्हणून केला गेला. पुढे जाऊन प्रबोधन काळात हा पक्षी मानवी परिपूर्णतेचे आणि श्रेष्ठतेचे प्रतीक बनला. ब्रिटनची राणी एलिझाबेथ पहिली हिनेही आपल्या दागिन्यांवर फिनिक्सचे चिन्ह वापरले होते.
विज्ञानाची दृष्टी आणि आधुनिक संदर्भ
ज्ञानोदयाच्या काळात आणि आधुनिक विज्ञानाच्या उदयानंतर प्रत्यक्ष पुराव्यांच्या अभावामुळे फिनिक्स हा केवळ एक काल्पनिक किंवा पौराणिक पक्षी बनला. आजही मानवी संस्कृतीत जेव्हा एखादी व्यक्ती उद्ध्वस्त झाल्यानंतर अत्यंत जिद्दीने पुन्हा उभी राहते, तेव्हा त्याला ‘राखेतून पुन्हा उड्डाण घेणारा फिनिक्स,’ असे संबोधले जाते.
रोमन साम्राज्य आणि नाणी रोमन साम्राज्यात फिनिक्स कथेला मोठे स्थान मिळाले. कवी ओव्हिडने लिहिले की, हा पक्षी सुगंधी वनस्पतींचे घरटे बनवतो आणि त्यातून नव्या पक्ष्याचा जन्म होतो. ई.स. ११८ मध्ये रोमन सम्राट हॅड्रियनने आपल्या साम्राज्याचे अमरत्व आणि सातत्य दर्शवण्यासाठी नाण्यांवर फिनिक्सचे चित्र कोरले होते.