वॉशिंग्टन : कल्पना करा, डॉक्टरांनी कोणताही चिरा न मारता किंवा शस्त्रक्रिया न करता तुमच्या शरीराच्या आतील प्रत्येक हाड आणि अवयव स्पष्टपणे पाहिले तर? आज ‘सीटी स्कॅन’ हा आपल्या आरोग्य व्यवस्थेचा एक अत्यंत सामान्य आणि महत्त्वाचा भाग बनला आहे; पण तुम्हाला माहीत आहे का, की या चमत्कारिक तंत्रज्ञानाचा शोध नेमका कोणी लावला. अमेरिकेचे महान शास्त्रज्ञ रॉबर्ट लेडली हेच ते गृहस्थ आहेत, ज्यांनी जगाला पहिला ‘होल-बॉडी सीटी स्कॅनर’ दिला. त्यांना आधुनिक डायग्नोस्टिक इमेजिंग आणि ‘मेडिकल इन्फॉर्मेटिक्स’चे जनक मानले जाते. जाणून घेऊया या महान संशोधकाचा रंजक प्रवास.
२८ जून १९२६ रोजी न्यूयॉर्कमधील फ्लशिंग येथे जन्मलेल्या रॉबर्ट लेडली यांचे शिक्षण एखाद्या सर्वसामान्य डॉक्टरांसारखे नव्हते. त्यांनी कोलंबिया विद्यापीठातून ‘फिजिक्स’ (भौतिकशास्त्र) चे शिक्षण घेतले. यानंतर त्यांचा कल बदलला आणि त्यांनी न्यूयॉर्क युनिव्हर्सिटीमधून ‘डेंटिस्ट्री’ (दंतवैद्यकशास्त्र) ची पदवी मिळवली. मात्र, विज्ञानावरील त्यांच्या प्रेमाने त्यांना पुन्हा कोलंबिया विद्यापीठात खेचून आणले, जिथे त्यांनी ‘थिरोटिकल फिजिक्स’ (सैद्धांतिक भौतिकशास्त्र) मध्ये मास्टर्स पूर्ण केले. आपल्या करिअरच्या सुरुवातीच्या काळात त्यांनी अमेरिकन सैन्यात दंतवैद्य म्हणून सेवा बजावली.
कोरिया युद्धादरम्यान लष्कराच्या ‘डेंटल कोर’मध्ये कार्यरत असताना त्यांनी कृत्रिम दातांच्या डिझायनिंगवर संशोधन केले. त्यांचा दृष्टिकोन इतका वेगळा होता की, ते दातांची रचना आणि अन्न चावण्याची पद्धतही फिजिक्स आणि गणिताच्या सूत्रांद्वारे समजून घेण्याचा प्रयत्न करत असत. १९५० च्या दशकात जेव्हा कॉम्प्युटर नुकतेच आकार घेत होते, तेव्हाच लेडली यांनी भविष्य ओळखले होते. या महाकाय मशिन्स एक दिवस वैद्यकीय क्षेत्राचा चेहरामोहरा पूर्णपणे बदलून टाकतील, असा त्यांचा ठाम विश्वास होता. साल १९५९ मध्ये त्यांनी ‘रीजनिंग फाऊंडेशन ऑफ मेडिकल डायग्नोसिस’ नावाचा एक ऐतिहासिक शोधनिबंध प्रकाशित केला. या प्रकाशनातूनच ‘मेडिकल इन्फॉर्मेटिक्स’चा जन्म झाला.
कॉम्प्युटर रुग्णांच्या आजारांचे अचूक निदान करण्यात डॉक्टरांना मदत करू शकतात, हा विचार जगासमोर मांडणारे लेडली हे पहिले व्यक्ती होते. लेडली यांच्या आयुष्यातील सर्वात मोठे यश १९७३ मध्ये समोर आले. त्यांनी ‘ACTA’ (Automatic Computerized Transverse Axial) नावाचा जगातील पहिला फुल-बॉडी सीटी स्कॅनर तयार केला. या मशिनने वैद्यकीय जगतात खळबळ उडवून दिली. कारण, आता शरीराच्या कोणत्याही भागाचे ‘क्रॉस-सेक्शनल’ (अंतर्भागाचे) फोटो घेणे शक्य झाले होते.
या एकाच शोधामुळे ब्रेन स्ट्रोक, अंतर्गत रक्तस्त्राव (इंटरनल ब्लीडिंग), ट्युमर, कर्करोग (कॅन्सर) आणि हृदयविकारांचे ऑपरेशनशिवाय निदान करणे अत्यंत सोपे झाले. आजची जी आधुनिक आणीबाणीची वैद्यकीय व्यवस्था (Emergency Medical System) आहे, ती लेडली यांच्या याच तंत्रज्ञानाच्या जोरावर इतकी मजबूत उभी आहे. रॉबर्ट लेडली यांचा हा शोध इतका ऐतिहासिक आहे की, त्यांनी बनवलेला पहिला सीटी स्कॅनर आजही अमेरिकेच्या ‘स्मिथसोनियन नॅशनल म्युझियम ऑफ अमेरिकन हिस्टरी’ मध्ये सुरक्षित ठेवण्यात आला आहे.