वॉशिंग्टन : जीवाणूंवर हल्ला करण्यासाठी विषाणू ज्या एन्झाइमचा वापर करतो, त्याच एन्झाइममुळे जीवाणूंची संरक्षण यंत्रणा सक्रिय होत असल्याचा महत्त्वपूर्ण शोध संशोधकांनी लावला आहे. विषाणूच्या हल्ल्याची चाहूल लागताच जीवाणू स्वतःला नष्ट करून संसर्गाचा प्रसार रोखतो. या अनोख्या जैविक यंत्रणेचा उलगडा झाल्याने प्रतिजैविकांना दाद न देणाऱ्या जीवाणूंविरोधातील उपचारांच्या संशोधनाला नवी दिशा मिळण्याची शक्यता आहे. हे संशोधन ‘सायन्स’ या प्रतिष्ठित नियतकालिकात प्रसिद्ध झाले आहे.
विषाणूच्या हल्ल्यातूनच मिळतो धोक्याचा संकेत
जीवाणूंना संक्रमित करणाऱ्या विषाणूंना ‘बॅक्टेरिओफेज’किंवा ‘फेज’ म्हणतात. हे विषाणू जीवाणूंच्या पेशींमध्ये प्रवेश करून त्यांचा वापर स्वतःच्या प्रतिकृती तयार करण्यासाठी करतात. मात्र, जीवाणूंमध्ये या हल्ल्याला प्रत्युत्तर देणारी ‘सीबीएएसएस’ ही प्रतिकार यंत्रणा असते. विषाणूचा संसर्ग झाल्यानंतर ही यंत्रणा सक्रिय झाली, तर संक्रमित जीवाणू स्वतःला नष्ट करू शकतो. त्यामुळे विषाणूला इतर जीवाणूंमध्ये पसरता येत नाही.
या यंत्रणेचा अभ्यास करताना संशोधकांना आढळले की, काही विषाणू ‘प्रोटीएज’ नावाचे एन्झाइम तयार करतात. हे एन्झाइम प्रथिनांचे विघटन करते. विषाणूच्या या एन्झाइममुळे जीवाणूतील विशिष्ट संरक्षक प्रथिनावर प्रक्रिया होते आणि त्यातून निर्माण होणारा संकेत जीवाणूची प्रतिकार यंत्रणा सक्रिय करतो. म्हणजेच, विषाणूच्या हल्ल्यासाठी उपयुक्त ठरणारे एन्झाइमच त्याच्या विरोधातील संरक्षण यंत्रणा सुरू करण्यास कारणीभूत ठरते.
मानवी प्रतिकारशक्तीचाही अभ्यास शक्य
या शोधाचे महत्त्व जीवाणूंपुरते मर्यादित नाही. सीबीएएसएस यंत्रणेचा संबंध मानवातील प्रतिकारशक्तीच्या काही जैविक मार्गांशीही आहे. त्यामुळे जीवाणूंच्या संरक्षण यंत्रणेचा अभ्यास मानवी प्रतिकारशक्तीविषयी नवी माहिती मिळवण्यासाठी उपयुक्त ठरू शकतो. मात्र, या शोधाचा प्रत्यक्ष उपचारांमध्ये वापर करण्यासाठी पुढील संशोधन आणि चाचण्या आवश्यक आहेत. तरीही, विषाणूच्या हल्ल्यालाच त्याच्याविरोधातील शस्त्र बनवणारी ही यंत्रणा भविष्यातील उपचार संशोधनासाठी महत्त्वाची ठरू शकते.
प्रतिजैविक-प्रतिरोधक संसर्गावर संशोधनाची नवी दिशा
युनिव्हर्सिटी ऑफ यूटा हेल्थमधील जैवरसायनशास्त्राचे सहायक प्राध्यापक आणि संशोधनाचे प्रमुख लेखक सॅम हॉब्स यांनी या शोधाला महत्त्वपूर्ण यश म्हटले आहे. जीवाणूंच्या प्रतिकारशक्तीतील महत्त्वाच्या यंत्रणेचे कार्य कसे चालते, हे समजून घेण्यासाठी या संशोधनाची मदत होणार आहे. प्रतिजैविकांना प्रतिरोधक बनलेल्या जीवाणूंमुळे जगभरात आरोग्यविषयक आव्हाने वाढत आहेत. अशा परिस्थितीत हानिकारक जीवाणूंना नष्ट करण्यासाठी ‘फेज थेरपी’ हा संभाव्य पर्याय मानला जातो. नव्या संशोधनामुळे जीवाणूंची प्रतिकार यंत्रणा अधिक चांगल्या प्रकारे समजून घेता येईल. त्यानुसार जीवाणूंच्या संरक्षणाला चकवा देणारे फेज विकसित करण्याच्या प्रयत्नांना मदत होऊ शकते.