वॉशिंग्टन ः खगोलशास्त्रज्ञांनी अंतराळात तीन आकाशगंगांची एक अत्यंत मनोरंजक प्रणाली शोधून काढली आहे. या प्रणालीला ‘द स्टिंगरे’ असे टोपणनाव देण्यात आले असून, ही प्रणाली तेव्हाची आहे जेव्हा आपले विश्व केवळ 1.1 अब्ज वर्षे जुने होते. या ‘खगोलीय समुद्री जीवा’च्या नवीन विश्लेषणामुळे अवकाशातील ‘लिटल रेड डॉटस्’ (LRDs) म्हणून ओळखल्या जाणार्या अनाकलनीय वस्तूंच्या स्वरूपाबद्दल महत्त्वाची माहिती मिळण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.
‘लिटल रेड डॉटस्’चा शोध सर्वप्रथम 2022 मध्ये जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोपद्वारे लावला गेला होता. सुरुवातीला खगोलशास्त्रज्ञांनी असा तर्क लावला होता की, सुरुवातीच्या विश्वात सर्वत्र दिसणार्या या लाल वस्तू म्हणजे अशा आकाशगंगा असाव्यात, ज्यांच्या केंद्रस्थानी वेगाने ऊर्जा शोषून घेणारे ‘ब्लॅक होल्स’ (कृष्णविवर) आहेत. याव्यतिरिक्त, हे कोसळण्याच्या स्थितीत असलेले प्राचीन महाकाय तारे किंवा ‘ब्लॅक होल स्टार्स’ असावेत, असेही काही सिद्धांत मांडले जातात. 9 मार्च रोजी ‘अॅस्ट्रॉनॉमी अँड अॅस्ट्रोफिजिक्स’ या जर्नलमध्ये प्रसिद्ध झालेल्या अभ्यासामध्ये शास्त्रज्ञांनी या ‘स्टिंगरे’ प्रणालीतील तार्यांच्या निर्मितीचा इतिहास शोधला आहे.
संशोधकांना असे आढळले की, तीन आकाशगंगांमधील परस्पर क्रियेमुळे त्यातील एका कृष्णविवराची अवस्था बदलली असून, ते आता ‘लिटल रेड डॉट’च्या स्वरूपात रूपांतरित होत आहे किंवा त्यातून बाहेर पडत आहे. या वैशिष्ट्यपूर्ण स्थितीला शास्त्रज्ञांनी ‘ट्रान्झिशनल लिटल रेड डॉट’ (tLRD) असे नाव दिले आहे. कॅनडातील सेंट मेरी युनिव्हर्सिटीच्या खगोलशास्त्रज्ञ आणि या अभ्यासाच्या प्रमुख लेखिका रोसा मारिया मेरिडा यांनी सांगितले की, ‘आकाशगंगांमधील टकरीमुळे होणारा तार्यांचा स्फोट आणि तिथे असलेले कृष्णविवर हे सर्व घटक अशा प्रकारच्या बदलासाठी कारणीभूत ठरत आहेत.’ सुरुवातीच्या फोटोंमध्ये या प्रणालीचा आकार ‘स्टिंगरे’ माशासारखा (शरीर, डोके आणि शेपटी असलेला) दिसत होता, म्हणून तिला हे नाव देण्यात आले. मात्र, नंतरच्या विश्लेषणात असे दिसून आले की, ज्याला ‘शेपटी’ समजले जात होते, त्या प्रत्यक्षात लांब अंतरावर असलेल्या इतर वस्तू होत्या, ज्या केवळ योगायोगाने एका रेषेत आल्यामुळे तशा दिसत होत्या.
‘स्टिंगरे’ ही प्रणाली मुख्यत्वे तीन आकाशगंगांनी बनलेली आहे : 1) एक वस्तुमानाने मोठी आणि स्थिरपणे विकसित होणारी दीर्घिका. 2) एक ‘tLRD’ (बदलत असलेली दीर्घिका). 3) एक लहान उपग्रह दीर्घिका, जी अलीकडेच या प्रणालीमध्ये सामील झाल्याचे दिसते. जेम्स वेब टेलिस्कोपच्या सर्वात सखोल सर्वेक्षणांपैकी एक असलेल्या ‘कॅनडियन निरिझ अनबायस्ड क्लस्टर सर्व्हे’मधील डेटा वापरून शास्त्रज्ञांनी हा निष्कर्ष काढला आहे. या शोधामुळे विश्वाच्या सुरुवातीच्या काळातील दीर्घिकांच्या उत्क्रांतीबद्दल नवीन माहिती समोर येणार आहे.