वॉशिंग्टन : खगोलशास्त्रात दररोज काहीतरी नवीन घडत असते; पण यावेळी ‘जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोप’ने जे टिपले आहे, ते पाहून वैज्ञानिकही थक्क झाले आहेत. अंतराळात एका मृत पावत असलेल्या तार्याच्या अवशेषांपासून बनलेली एक रचना सापडली आहे, जी हुबेहूब मानवी मेंदूच्या कवटीसारखी दिसते. म्हणूनच शास्त्रज्ञांनी याला ‘एक्सपोज्ड क्रेनियम’ नेब्युला असे नाव दिले आहे.
या खगोलीय वस्तूचे अधिकृत नाव PMR 1 असे आहे. हा एक ‘प्लॅनेटरी नेब्युला’ आहे. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, जेव्हा तार्याचे इंधन संपते आणि तो मृत्यूपंथाला लागतो, तेव्हा तो आपल्या सभोवतालच्या आवरणातून वायू आणि धूळ बाहेर फेकतो. याच वायू आणि धुळीच्या ढगांना नेब्युला म्हणतात. हा नेब्युला 2014 मध्ये ‘स्पित्झर’ टेलिस्कोपला पहिल्यांदा दिसला होता; पण जेम्स वेबने टिपलेल्या अलीकडच्या प्रतिमांनी त्याचे सविस्तर दर्शन घडवले आहे. जेम्स वेब टेलिस्कोपच्या दोन महत्त्वाच्या उपकरणांनी या नेब्युलाचे दोन वेगवेगळ्या लहरींमधील फोटो घेतले आहेत :
1. नियर-इन्फ्रारेड कॅमेरा: या फोटोमध्ये नेब्युलाच्या बाहेरील भागाला पांढरी कडा दिसते, तर आतील ढग नारंगी रंगात चमकताना दिसतात. यात एक गडद रेष मध्यभागातून जाते, ज्यामुळे तो हुबेहूब मानवी मेंदूच्या दोन गोलार्धांसारखा दिसतो.
2. मिड-इन्फ्रारेड इन्स्ट्रूमेंट (MIRI): या फोटोमध्ये बाहेरील भाग निळसर-जांभळ्या छटेचा दिसतो. आतील ढग अधिक दाट आणि गुंतागुंतीचे वाटतात. खगोलशास्त्रज्ञांच्या मते, वेब टेलिस्कोपची दोन्ही प्रतिमांची तुलना करण्याची क्षमता अत्यंत मोलाची आहे. NIRCam मध्ये दिसणारी गडद रेष MIRI मध्ये अधिक स्पष्टपणे वायूच्या उत्सर्जनाशी जोडलेली दिसते. यामुळे तार्याच्या उत्क्रांतीच्या वेगवेगळ्या टप्प्यांची माहिती मिळते, बाहेरील हायड्रोजन वायू हा तार्याच्या सुरुवातीच्या आयुष्यात बाहेर पडलेला आहे, तर आतील धूळ आणि वायू अलीकडच्या काळातील आहेत. आता या तार्याचे पुढे काय होणार? हे त्याच्या वस्तुमानावर अवलंबून आहे. एकतर हा तारा ‘सुपरनोव्हा’ म्हणून स्फोट पावेल किंवा मग आपली बाहेरील आवरणे पूर्णपणे गळून टाकून मागे एक घन, आकुंचन पावलेला गाभा सोडेल, ज्याला ‘व्हाईट ड्वार्फ’ तारा म्हटले जाते.