वॉशिंग्टन : विश्वातील एका अत्यंत दुर्मीळ आणि गूढ खगोलीय घटकाचा प्रथमच भक्कम पुरावा संशोधकांच्या हाती लागला आहे. दीर्घकाळापासून ज्याच्या अस्तित्वाचे केवळ गणितीय भाकीत केले जात होते, असा ‘मायक्रोब्लेझार’ नावाचा एक अद्‌भुत गोलीय घटक खगोलशास्त्रज्ञांनी शोधून काढला आहे. या शोधामुळे प्रचंड ऊर्जा आणि कण बाहेर फेकणाऱ्या कृष्णविवरांच्या वर्तनाचा आणि त्यांच्या क्रियाकलापांचा अधिक जवळून अभ्यास करणे शक्य होणार आहे.
‘ब्लेझार’ हे संपूर्ण विश्वातील सर्वांत ऊर्जावान घटकांपैकी एक मानले जातात. हे वस्तुतः ‘क्वेसार’ प्रकारातील घटक असतात. जेव्हा एखाद्या विशालकाय आकाशगंगेच्या केंद्रस्थानी असलेले प्रचंड महाकाय कृष्णविवर सभोवतालचा पदार्थ आपल्याकडे खेचून घेते आणि त्यातील काही भाग प्रचंड वेगाने कणांच्या आणि विकिरणांच्या रूपात विरुद्ध दिशांना बाहेर फेकून देते, तेव्हा क्वेसारची निर्मिती होते. जेव्हा असा प्रकाशाच्या वेगाने वाहणारा शक्तिशाली प्रकाशझोत थेट पृथ्वीच्या रोखाने असतो, तेव्हा त्याला ‘ब्लेझार’ म्हटले जाते.
वैज्ञानिक यापूर्वी लहान आकाराच्या क्वेसारचा (मायक्रोक्वेसार) शोध घेण्यात यशस्वी झाले होते. त्यामुळे मायक्रोब्लेझारचेही अस्तित्व असले पाहिजे असा सिद्धांत मांडला जात होता. आता स्पेन, नेदरलँड्स आणि अर्जेंटिना येथील आंतरराष्ट्रीय खगोलशास्त्रज्ञांच्या चमूने एका मायक्रोब्लेझारचा सविस्तर अभ्यास मांडला असून, हा संशोधन निबंध ‘ॲस्ट्रॉनॉमी अँड ॲस्ट्रोफिजिक्स’ या प्रसिद्ध नियतकालिकात प्रकाशनासाठी स्वीकारण्यात आला आहे. या संशोधनाचे प्रमुख लेखक आणि स्पेनमधील जएन विद्यापीठातील खगोलशास्त्रज्ञ जोसेप मार्टी यांनी सांगितले की, ‘‘मायक्रोब्लेझारचा इतका प्रबळ आणि भक्कम पुरावा मिळण्याची ही पहिलीच वेळ आहे.’’ ‘IRAS 18293-0941’ असे नाव देण्यात आलेला हा घटक आपल्याच आकाशगंगेत पृथ्वीपासून सुमारे १२,००० प्रकाशवर्षे अंतरावर स्थित असून, तो धुळीच्या पडद्याआड दडला आहे.
ही एक द्विअंकी प्रणाली आहे, ज्यामध्ये एक कृष्णविवर एका महाकाय, उष्ण ताऱ्याभोवती दर ११ दिवसांत एक फेरी पूर्ण करते. ताऱ्यामधील द्रव्य जेव्हा या कृष्णविवरात खेचले जाते, तेव्हा त्यातील काही भाग दोन विरुद्ध दिशांना फेकला जातो. यातील एक शक्तिशाली प्रकाशझोत थेट पृथ्वीच्या रोखाने झेपावत आहे. तथापि, अशा मायक्रोब्लेझारचा अभ्यास करणे अत्यंत आव्हानात्मक असल्याचे मार्टी यांनी स्पष्ट केले. ताऱ्यांच्या उत्क्रांतीच्या जीवनक्रमात मायक्रोक्वेसारचा टप्पा अत्यंत अल्पकाळासाठी असतो, त्यामुळे योग्यवेळी या टप्प्यातील प्रणाली शोधणे हे खूप कठीण काम असते, असे त्यांनी सांगितले.