वॉशिंग्टन : एका काचेच्या डिशमध्ये काही स्टेम सेल्स आणि रसायनांच्या मदतीने मानवी मेंदूचे एक छोटे रूप प्रयोगशाळेत आकारास आले आहे. कॅलिफोर्निया विद्यापीठातील शास्त्रज्ञांनी प्रयोगशाळेत एक असा ‘ब्रेन ऑर्गेनॉईड’ (मिनी ब्रेन) तयार केला आहे, ज्यामध्ये मानवी मेंदूप्रमाणेच रक्तवाहिन्यांचे जाळे विकसित झाले आहे. विज्ञानाच्या या प्रगतीमुळे कल्पनाशक्ती आणि वास्तव यातील अंतर आता कमी होताना दिसत आहे.
हा मिनी मेंदू म्हणजे मानवी मेंदूतील ‘सेरिब्रल कॉर्टेक्स’ची एक छोटी प्रतिकृती आहे. मेंदूचा हा भाग विचार करणे, निर्णय घेणे, स्मरणशक्ती आणि समस्या सोडवणे यांसारख्या अत्यंत महत्त्वाच्या कामांसाठी जबाबदार असतो. विशेष म्हणजे, यामध्ये रक्तवाहिन्या विकसित झाल्यामुळे हा ढांचा आता हुबेहूब खर्या मेंदूसारखा दिसू लागला आहे.
स्टेम सेल्सचा वापर : हे मिनी मेंदू स्टेम सेल्सपासून तयार केले जातात. रासायनिक संकेत : या पेशींना विशिष्ट रासायनिक संकेत दिले जातात, ज्यामुळे त्या एकत्र येऊन मेंदूची रचना तयार करतात. इतिहास : 2013 मध्ये पहिल्यांदा अशा प्रकारचे मिनी मेंदू तयार करण्यात आले होते. परंतु, रक्तवाहिन्यांचे जाळे तयार करण्यात आलेले हे यश अत्यंत महत्त्वाचे मानले जात आहे.
हा मिनी मेंदू भविष्यात अनेक गंभीर आजारांवरील संशोधनासाठी मैलाचा दगड ठरणार आहे.
1. अल्झायमर आणि डिमेंशिया : विस्मरण होणार्या रुग्णांच्या मेंदूत नक्की काय बिघाड होतो, हे आता जवळून पाहता येईल.
2. मानसिक आजार : स्किझोफ—ेनिया, ऑटिझम आणि डिप्रेशन (नैराश्य) यांसारख्या आजारांवर संशोधन करणे सोपे होईल.
3. पार्किन्सन आणि एपिलेप्सी (अपस्मार) : या आजारांमधील पेशींची कार्यपद्धती समजून घेता येईल.
4. सुरक्षित औषध चाचणी : नवीन औषधांची थेट मानवावर चाचणी करण्यापूर्वी ती या मिनी मेंदूवर करून पाहता येतील, जे अत्यंत सुरक्षित असेल.
अभ्यासात असे दिसून आले की, या मिनी मेंदूतील रक्तवाहिन्यांमध्ये ‘ल्यूमेन’ (पोकळ रस्ता) तयार झाला आहे, जो खर्या मेंदूतील रक्तवाहिन्यांप्रमाणेच असतो. यामुळे मेंदूचे हानिकारक घटकांपासून संरक्षण करणारे ‘ब्लड-ब्रेन बॅरियर’ तयार होण्यास मदत झाली आहे. जरी शास्त्रज्ञांनी रक्तवाहिन्या तयार केल्या असल्या, तरी खर्या शरीरात हृदय ज्याप्रमाणे सतत रक्त पंप करते, तशी व्यवस्था प्रयोगशाळेत नाही. यावर सध्या अधिक संशोधन सुरू आहे. असे असले, तरी मेंदूच्या आजारांवर उपचार शोधण्याची वाट आता अधिक सुकर झाली आहे.