लंडन : आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (एआय) म्हणजेच कृत्रिम बुद्धिमत्ता मानवी जीवनाच्या प्रत्येक क्षेत्राला वेगाने बदलत आहे. पण, दीर्घकाळात याचा मानवावर आणि आपल्या भविष्यावर काय परिणाम होईल? ऑस्ट्रियातील संशोधक सर्गेई इव्हलीव्ह यांच्या 'arXiv' वर प्रकाशित झालेल्या एका नवीन संशोधन अहवालात यावर प्रकाश टाकण्यात आला आहे. 'एआय'चा मोठ्या प्रमाणावर होणारा वापर मानवाच्या अंतराळातील भविष्यासाठी आणि विशेषतः "या अथांग विश्वात आपण खरोखरच एकटे आहोत का?" या सर्वात मोठ्या प्रश्नासाठी काय संकेत देतो, याचे रंजक विश्लेषण या अहवालात करण्यात आले आहे.
परग्रहवासीयांच्या शोधाचा पाया प्रसिद्ध भौतिकशास्त्रज्ञ एन्रिको फर्मी यांनी १९५० च्या दशकात लॉस अलामोस येथे एका अनौपचारिक चर्चेदरम्यान घातला होता. त्यांनी अत्यंत साधा प्रश्न विचारला होता, ‘‘सगळे कुठे आहेत?’’ जरी हे संशोधन अधिकृतपणे कधीही प्रकाशित झाले नसले, तरी फर्मी यांच्या सहकाऱ्यांनी या संवादाचा इतिहास जिवंत ठेवला, ज्याला पुढे 'SETI' (Search for Extraterrestrial Intelligence) चा मुख्य आधार मानले गेले. पुढे १९७५ मध्ये मायकेल हार्ट यांनी या प्रश्नावर गणितीय आणि पद्धतशीर मांडणी केली. जर विश्वात अब्जावधी तारे आणि ग्रह आहेत, तर अद्याप आपल्याला परग्रहवासीयांचे कोणतेही संकेत का मिळाले नाहीत? यालाच 'फर्मी पॅराडॉक्स' म्हटले जाते. फर्मी पॅराडॉक्सची अनेक उत्तरे इंटरनेटवर उपलब्ध आहेत, परंतु गणितीय अर्थशास्त्रात पीएच.डी. केलेले आणि पर्यावरण प्रकल्प सल्लागार सर्गेई इव्हलीव्ह यांनी एक नवा आणि तर्कसंगत उपाय सुचवला आहे.
त्यांच्या मते, याचे उत्तर 'क्वाइट एक्स्पान्शन फिल्टर' (शांत विस्तार फिल्टर) मध्ये दडलेले आहे. संशोधनाचा मुख्य दावा : विश्वामध्ये परग्रहवासीयांच्या मोठ्या आणि प्रकाशमान संरचना आपल्याला का दिसत नाहीत? कारण, जेव्हा एखादी संस्कृती 'ऑटोनॉमस एआय-कॉस्मोइंडस्ट्री' (AICI) च्या टप्प्यावर पोहोचते, तेव्हा प्रसिद्धी किंवा आकर्षणासाठी प्रचंड संसाधने खर्च करणारी मोठी आणि 'गोंगाट करणारी' साम्राज्ये उभारणे अतार्किक ठरते. याचा अर्थ असा नाही की त्यांचा विस्तार थांबतो. उलट, तो एका 'शांत' मोडमध्ये प्रवेश करतो. हा विस्तार केवळ अस्तित्वाचे वैविध्य टिकवणे, ज्ञानाचे जतन करणे आणि वैज्ञानिक निरीक्षणांसारख्या तर्कशुद्ध उद्दिष्टांसाठी केला जातो. जेव्हा एखादी संस्कृती ग्रहाच्या बाहेर अशी स्वायत्त औद्योगिक आणि संगणकीय यंत्रणा उभारते, जी कोणत्याही मानवी किंवा जैविक हस्तक्षेपाशिवाय 'एआय'च्या मदतीने अंतराळातील उपकरणांची रचना, निर्मिती, दुरुस्ती आणि प्रक्षेपण करण्यास सक्षम असते, तेव्हा ती संस्कृती AICI चा टप्पा गाठते. आज मानव अंतराळात डेटा सेंटर्स उभारून या दिशेने लहान पावले टाकत आहे. परंतु, पृथ्वीवरील मानवाच्या सततच्या हस्तक्षेपाशिवाय अंतराळात स्वतःचे साम्राज्य विस्तारू शकणारी खरी 'AICI' प्रणाली विकसित करण्यापासून आपण अजूनही कित्येक पटीने दूर आहोत. मात्र, भविष्यातील अंतराळ मोहिमा आणि परग्रहावरील जीवनाचा शोध घेण्यासाठी हा सिद्धांत अत्यंत महत्त्वाचा मानला जात आहे.