डेहराडून : हिमालयाच्या उत्तुंग पर्वतरांगांमध्ये मंदाकिनी नदीच्या खळाळत्या प्रवाहाच्या काठावर वसलेले ‘गौरीकुंड’ हे केवळ एक ठिकाण नाही, तर ते श्रद्धा, तपस्या आणि निसर्गाच्या अथांग शक्तीचे जिवंत प्रतीक आहे. भगवान शिवाचे निवासस्थान असलेल्या केदारनाथ धामच्या यात्रेचा हा महत्त्वाचा आरंभबिंदू, दरवर्षी लाखो भाविकांच्या प्रवासाचा साक्षीदार असतो.
पौराणिक कथा आणि नैसर्गिक सौंदर्याने नटलेल्या या जागेचा स्वतःचा एक समृद्ध आणि तितकाच वेदनादायी इतिहास आहे. उत्तराखंडच्या रुद्रप्रयाग जिल्ह्यात समुद्रसपाटीपासून सुमारे 6,502 फूट उंचीवर असलेले गौरीकुंड हे केदारनाथ यात्रेसाठी एक प्रमुख तळ (बेस कॅम्प) आहे. येथूनच केदारनाथ मंदिरासाठी सुमारे 16 ते 18 किलोमीटरची खडतर पायी यात्रा सुरू होते. या जागेचे नाव भगवान शंकराची पत्नी, देवी गौरी म्हणजेच पार्वतीच्या नावावरून ठेवण्यात आले आहे.
हिंदू पुराणानुसार, गौरीकुंड हे ते पवित्र स्थान आहे, जिथे देवी पार्वतीने भगवान शिवाला पती रूपात मिळवण्यासाठी कठोर तपश्चर्या केली होती. अनेक वर्षे अन्न-पाणी त्यागून त्यांनी केवळ निसर्गावर अवलंबून राहून साधना केली. त्यांच्या या अढळ निष्ठेने आणि कठोर तपाने प्रसन्न होऊन भगवान शिवाने याच ठिकाणी त्यांना दर्शन दिले आणि पत्नी म्हणून स्वीकारले. या मंगल भेटीचे प्रतीक म्हणून येथे एक ‘गौरीदेवी मंदिर’देखील आहे, जिथे भाविक दर्शनासाठी गर्दी करतात. गौरीकुंडचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे येथील ‘तप्त कुंड’ अर्थात गरम पाण्याचे झरे. असे मानले जाते की, या कुंडात स्नान केल्याने शरीर आणि मन शुद्ध होते व पुढील यात्रेसाठी ऊर्जा मिळते.
अनेक वर्षांपासून भाविक केदारनाथच्या दर्शनापूर्वी या पवित्र कुंडात स्नान करण्याची परंपरा पाळत होते; मात्र 2013 मध्ये आलेल्या प्रलयकारी महापुराने गौरीकुंडचे स्वरूप पूर्णपणे बदलून टाकले. मंदाकिनी नदीच्या रौद्र रूपाने आणि ढगफुटीमुळे झालेल्या भूस्खलनाने येथील मूळ गरम पाण्याचे कुंड पूर्णपणे गाडले गेले किंवा नष्ट झाले. या नैसर्गिक आपत्तीत गौरीकुंडचे मोठे नुकसान झाले आणि जुन्या खुणा जवळजवळ पुसल्या गेल्या. आज त्या मूळ कुंडाच्या जागी सरकारने भाविकांच्या श्रद्धेसाठी एक लहान कृत्रिम कुंड तयार केले आहे, जिथे गरम पाण्याचा प्रवाह वळवण्यात आला आहे.