गोधरा : जगभरातील घड्याळांचे काटे डावीकडून उजवीकडे (क्लॉकवाईज) फिरतात; पण भारतातील एका भागात वेळेची गती पूर्णपणे वेगळी आहे. येथे घड्याळाचे काटे सरळ नाही, तर विरुद्ध दिशेने (अँटिक्लॉकवाईज) फिरतात. विशेष म्हणजे, केवळ घड्याळच नाही, तर लग्नाचे सात फेरे आणि अनेक महत्त्वाच्या विधींमध्येही याच उलट्या दिशेचे पालन केले जाते. गुजरातच्या आदिवासी भागातील ही अनोखी परंपरा सध्या सर्वांचे लक्ष वेधून घेत आहे.
गुजरातच्या गोधरा आणि दक्षिण गुजरातमधील अनेक आदिवासी भागांमध्ये अशा घड्याळांचा वापर वाढला आहे. येथे भिंतीवर टांगलेली घड्याळे उजवीकडून डावीकडे फिरतात. निवृत्त शिक्षक मथुर भेडी यांच्यासारख्या अनेकांच्या घरात अशी घड्याळे आहेत, ज्यावर आदिवासी जननायक बिरसा मुंडा यांचे चित्रदेखील असते. ही घड्याळे आता या समाजाच्या ओळखीचा भाग बनली आहेत.
लग्नाचे 7 फेरेही उलट्या दिशेने?
या समाजात केवळ घड्याळच नाही, तर जीवनातील प्रत्येक महत्त्वाचा विधी निसर्गाच्या चक्राशी जोडलेला आहे. लग्नाच्या वेळी वधू-वर अग्नीभोवती प्रदक्षिणा घालताना उजवीकडून डावीकडे (अँटिक्लॉकवाईज) फिरतात. या ठिकाणी होळी असो किंवा पूजा, प्रदक्षिणा नेहमी उलट्या दिशेनेच घातली जाते. अनेक ठिकाणी शेताची नांगरणी करतानाही याच दिशेचा वापर केला जातो.
यामागील विचार काय?
आदिवासी समाज निसर्गालाच आपला देव मानतो. त्यांच्या मते, निसर्गातील अनेक गोष्टी याच दिशेने घडतात. पृथ्वी स्वतःभोवती फिरताना किंवा सूर्याभोवती फिरताना ज्या दिशेचा अवलंब करते, तीच दिशा योग्य आहे, असे हा समाज निसर्गचक्र म्हणून मानतो. सांस्कृतिक ओळख म्हणून लालसिंग गामित या कार्यकर्त्याने या आदिवासी घड्याळांची निर्मिती सुरू केली. त्यांच्या मते, ही घड्याळे म्हणजे आधुनिक जगाने लादलेल्या नियमांपेक्षा आमच्या नैसर्गिक परंपरेचा सन्मान आहे.
घड्याळांची वाढती लोकप्रियता
गेल्या दोन वर्षांत 10 ते 15 हजार अशा घड्याळांची विक्री झाली आहे. तापी जिल्ह्यातील वलोड गावापासून सुरू झालेली ही चळवळ आता देशभर पसरत आहे. आदिवासी समाजातील आजची तरुण पिढीदेखील आपल्या संस्कृतीचा अभिमान म्हणून या अनोख्या बदलाचा स्वीकार करत आहे. उलटे चालणे ही येथे अंधश्रद्धा नसून ती निसर्गाशी नाते सांगणारी एक सांस्कृतिक विचारसरणी आहे. वेगळे असणेदेखील किती सुंदर असू शकते, याचे हे उत्तम उदाहरण आहे.