लंडन : पश्चिम आफ्रिकेतील सर्वात जुन्या राजेशाही घराण्यांपैकी एक असलेल्या ‘बेनिनच्या साम्राज्यात’ नवीन राजा (ज्याला ‘ओबा’ म्हटले जायचे) सिंहासनावर बसताना आपल्या पूर्वज राजाच्या आदरार्थ पितळ किंवा कांस्य धातूचा एक अर्धपुतळा बनवून घेत असे. हा पुतळा राजवाड्यातील पूर्वजांच्या प्रार्थनास्थळावर ठेवला जाई. मात्र, १८९७ मध्ये ब्रिटीश साम्राज्याने बेनिनचे साम्राज्य आपल्या वसाहतवादी नायजेरियात विलीन केले, तेव्हा त्यांनी या साम्राज्याचा ७०० वर्षांचा इतिहास दर्शवणाऱ्या हजारो आफ्रिकन वस्तूंची लूट केली. आता या ऐतिहासिक कलाकृती आम्हाला परत मिळाव्यात, अशी औपचारिक मागणी नायजेरिया देशाने केली आहे.
सध्या हा ५०० वर्षे जुना पूर्वज स्मृती पुतळा अमेरिकेतील ‘क्लीव्हलँड म्युझियम ऑफ आर्ट’च्या संग्रहात आहे. संग्रहालयाने १९३० च्या दशकात फ्रेंच कला विक्रेते लुई कॅरे यांच्याकडून तो खरेदी केला होता. कॅरे यांनी बेनिनमधून लुटलेल्या अनेक कलाकृती पाश्चात्य संग्रहालयांना विकल्या होत्या. बेनिनच्या ऐतिहासिक एडो भाषेत या पूर्वज ओबाच्या डोक्याच्या शिल्पाला ‘उहुनम्वुन-एलाओ’ म्हटले जाते. हे शिल्प साधारण १ फूट (३० सें.मी.) उंच आहे. हे शिल्प तांब्याच्या मिश्रधातूंपासून ‘लॉस्ट-वैक्स कास्टिंग’ पद्धतीचा वापर करून बनवले गेले आहे, ज्याद्वारे फक्त एकच अद्वितीय पुतळा तयार होतो.
ओबाच्या गळ्यातील प्रवाळांचे हार आणि कानशिलांजवळ लटकणाऱ्या बारीक वेण्यांमुळे सुरुवातीला क्लीव्हलँड संग्रहालयाच्या तज्ज्ञांना हे शिल्प एखाद्या राजकुमारीचे वाटले होते. परंतु, हे प्रवाळांचे हार आणि जाळीदार मण्यांची टोपी प्रत्यक्षात राजाच्या अफाट सत्तेचे प्रतीक होते. पुतळ्याचा वरचा भाग अर्धवट उघडा असून, त्यावर हत्तीच्या सुळ्यावर कोरलेले नक्षीकाम ठेवले जाई, ज्यामध्ये राजाच्या कर्तृत्वाचा आणि जीवनातील महत्त्वाच्या घटनांचा उल्लेख असे. १५ व्या आणि १६ व्या शतकात ‘इगुन एरॉनम्वॉन’ या बेनिनच्या शाही पीढीजात कारागिरांच्या संघाद्वारे ही बहुतांश शिल्पे तयार केली गेली.
बेनिनचे राजे पितळाला प्राधान्य देत असत. कारण, त्याला गंज लागत नाही. हे बहुतांश पितळ थेट जर्मनीसारख्या दूरच्या देशांतून आयात केले जात होते. १८९७ मध्ये जेव्हा ब्रिटिश दलाने बेनिनच्या राजवाड्यावर आक्रमण केले, तेव्हा त्यांनी हजारो धातूच्या पाट्या, मानवी व प्राण्यांचे पुतळे आणि शाही दागिने लुटले. या सर्व वस्तूंना एकत्रितपणे ‘बेनिन ब्राँझ’ म्हणून ओळखले जाते, तरीही तांत्रिकदृष्ट्या यातील बहुतांश वस्तू तांबे आणि जस्त यांच्या मिश्रणाने बनवलेले ‘पितळ’ आहेत. सध्या लंडनच्या ‘ब्रिटिश म्युझियम’मध्ये बेनिनच्या पितळी कलाकृतींचा जगात सर्वात मोठा संग्रह (९०० हून अधिक वस्तू) आहे. नायजेरिया सरकारने २०२१ मध्ये या सर्व ऐतिहासिक वस्तू अधिकृतपणे देशात परत करण्याची मागणी ब्रिटिश सरकारकडे केली आहे.