वॉशिंग्टन : नासा आणि लॉकहीड मार्टिन यांनी संयुक्तपणे विकसित केलेल्या ‘X-59’ या प्रायोगिक सुपरसॉनिक विमानाने पहिल्यांदाच आवाजाचा वेग ओलांडला आहे. ‘शांत सुपरसॉनिक’ (quiet supersonic) विमानप्रवासाच्या दिशेने ही चाचणी म्हणजे एक अत्यंत महत्त्वाचे पाऊल मानले जात आहे. या तंत्रज्ञानामुळे विमान जेव्हा ‘मॅक १’ (Mach 1 - आवाजाचा वेग) पेक्षा जास्त वेगाने धावेल, तेव्हा कानठळ्या बसवणाऱ्या मोठ्या आवाजाऐवजी (sonic boom) केवळ एक लहानसा ‘धप’ असा आवाज येईल.
‘नासा’ने प्रसिद्ध केलेल्या पत्रकानुसार, ५ जून रोजी चाचणी पायलट जिम ‘क्लू’ लेसर यांनी कॅलिफोर्नियातील एडवर्डस् एअर फोर्स बेसवरून या विमानाचे उड्डाण केले. ही एकूण ८१ मिनिटांची फेरी होती. या प्रवासादरम्यान X-59 विमानाने ४३,४०० फूट (१३,२०० मीटर) उंचीवर मॅक १.१ म्हणजेच ताशी ७१३ मैल (१,१४७ कि.मी./तास) इतका वेग गाठला. ही महत्त्वाची चाचणी यशस्वी झाली असली, तरी विमानाची ‘शांत’ राहण्याची क्षमता अद्याप पूर्णपणे स्पष्ट झालेली नाही. कारण, या उड्डाणादरम्यान X-59 च्या मागे एक ‘F-15’ लढाऊ विमान धावत होते, ज्याच्या प्रचंड ‘सुपरसॉनिक बूम’मुळे (मोठ्या आवाजामुळे) X-59 चा आवाज झाकला गेला.
या वर्षाच्या अखेरीस होणाऱ्या पुढील चाचण्यांमध्ये या विमानाची आवाज कमी करण्याची क्षमता अधिक चांगल्या प्रकारे स्पष्ट होईल. जगातील पहिले सुपरसॉनिक उड्डाण १९४७ मध्ये झाले होते, जेव्हा अमेरिकन एअर फोर्सचे चाचणी पायलट चार्ल्स ‘चक’ येगर यांनी कॅलिफोर्नियाच्या मोहावे वाळवंटावर ‘बेल X-1’ (Bell X-1) विमान उडवले होते. येगर यांनी मॅक १.०६ च्या वेगाने विमान चालवून विमान वाहतूक क्षेत्रात एक नवीन पर्व सुरू केले होते. परंतु, याचा व्यावसायिक हवाई प्रवासासाठी फारसा फायदा झाला नाही. ‘आम्ही नेहमी अशी चेष्टा करतो की, X-1 विमानाने आवाजाचा वेग (ध्वनीची भिंत) तोडला आणि आता आम्ही तो आवाज दुरुस्त करण्याचा प्रयत्न करत आहोत,’ असे X-59 च्या विकासावर देखरेख ठेवणाऱ्या नासाच्या ‘लो बूम फ्लाईट डेमॉन्स्ट्रेटर’ प्रकल्पाच्या व्यवस्थापक कॅथरीन बाम यांनी २०२३ मध्ये सांगितले होते.
‘सुपरसॉनिक बूम’ म्हणजे काय?
जेव्हा एखादे विमान पुढे जाते, तेव्हा ते समोरील हवेचे रेणू बाजूला ढकलते. यामुळे हवेमध्ये कंपन निर्माण होते आणि विमानाभोवती ध्वनीलहरी तयार होतात. जेव्हा विमान आवाजाच्या वेगापेक्षा जास्त वेगाने धावते, तेव्हा विमानामागील हवेच्या दाबाच्या लहरी कॉम्प्रेस (एकत्रित) होतात आणि त्यांचे रूपांतर एका महाकाय ‘शॉक वेव्ह’मध्ये होते. ही ऊर्जा जेव्हा मुक्त होते, तेव्हा ढगांच्या गडगडाटासारखा प्रचंड आवाज येतो, ज्याला ‘सॉनिक बूम’ (Sonic Boom) म्हणतात. हाच मोठा आवाज कमी करण्याचे काम सध्या नासाचे X-59 विमान करत आहे.