वॉशिंग्टन : जगातील सर्वात शक्तिशाली सौर दुर्बिणीने सूर्याची आतापर्यंतची सर्वाधिक सूक्ष्म आणि सुस्पष्ट छायाचित्रे टिपली आहेत. या छायाचित्रांमधून गेल्या १५० वर्षांपासून सूर्याच्या पृष्ठभागावर उघड्या डोळ्यांसमोर लपलेली एक मोठी गोष्ट समोर आली आहे... सूर्याच्या पृष्ठभागावर फिरणारे हजारो लहान-लहान चक्राकार भोवरे. या अत्यंत तपशीलवार निरीक्षणांमुळे सूर्याच्या अतिउग्र हालचाली समजून घेण्यास मदत होऊ शकते, तसेच सौर विज्ञानातील एका जुन्या रहस्याचा उलगडा होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.
हे नवीन ‘टाईम-लॅप्स’ फुटेज ‘केल्व्हिन-हेल्महॉल्टझ इन्स्टॅबिलिटी’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या आणि अनेक वर्षांपासून भाकीत केलेल्या घटनेचा पहिला प्रत्यक्ष पुरावा देते. हा प्रभाव विज्ञानासाठी नवीन नाही; १९ व्या शतकात या संदर्भात सिद्धांत मांडणारे शास्त्रज्ञ लॉर्ड केल्व्हिन आणि हरमन वोन हेल्महॉल्टझ यांच्यावरून याला हे नाव देण्यात आले आहे. जेव्हा दोन द्रव किंवा वायू वेगवेगळ्या वेगाने एकमेकांच्या शेजारून वाहतात, तेव्हा त्यांच्यातील घर्षणामुळे चक्राकार किंवा वलयाकार पॅटर्न तयार होतात, असे या शास्त्रज्ञांनी शोधले होते. मात्र, सूर्यावर हा प्रभाव पाहण्याची ही पहिलीच वेळ आहे, जिथे सौर प्लाझ्माच्या लगतच्या प्रवाहांदरम्यान हे घर्षण घडताना दिसत आहे. अमेरिकेच्या नॅशनल सायन्स फाऊंडेशनच्या हवाई येथील ‘डॅनिएल के. इनोये सोलर टेलिस्कोप’ च्या सहाय्याने संशोधकांनी हे भोवरे टिपले आहेत. त्यानंतर या छायाचित्रांची तुलना सूर्याच्या दृश्यमान पृष्ठभागाच्या म्हणजेच ‘फोटोस्फिअर’च्या संगणकीय सिम्युलेशनशी करण्यात आली. हे संशोधन ‘नेचर’ या प्रसिद्ध नियतकालिकात ५ ऑगस्ट रोजी प्रकाशित झाले आहे. दुर्बिणीतून मिळालेले हे ‘टाईम-लॅप्स’ फुटेज सौर वैज्ञानिकांनी यापूर्वी कधीही पाहिलेले नव्हते. हे फुटेज चुंबकीय क्षेत्रांच्या कडांवर निर्माण होणारे डझनभर लहान भोवरे दाखवते.
यातील काहींसोबत नाजूक, गडद पट्टे देखील दिसत आहेत. या दुर्बिणीची रिझोल्युशन क्षमता इतकी तीक्ष्ण आहे की ती केवळ काही दहा मैल व्यासाच्या लहान संरचनाही स्पष्टपणे टिपू शकते. एवढ्या सूक्ष्म स्तरावर निरीक्षण शक्य नसल्यामुळेच आजवर हे भोवरे विज्ञानाच्या नजरेतून सुटले होते. ज्यावेळी संशोधकांनी या छायाचित्रांची संगणकीय सिम्युलेशनशी तुलना केली, तेव्हा भोवऱ्यांमधील सरासरी अंतरापासून ते त्यांच्या रचनेपर्यंत सर्व गोष्टी तंतोतंत जुळल्या. यामुळे सूर्यावर ही घटना प्रत्यक्ष घडत असल्यावर अखेर शिक्कामोर्तब झाले आहे.