पर्थ : ‘नमबॅट’ हा खार (Chipmunk) आणि मुंगीखाऊ (Anteater) यांच्या संकरासारखा दिसणारा ऑस्ट्रेलियातील एक दुर्मीळ सस्तन प्राणी आहे. एकेकाळी ऑस्ट्रेलियाच्या दक्षिण भागात मोठ्या संख्येने आढळणारा हा प्राणी आता केवळ नैर्ऋत्य कोपऱ्यातील ‘ड्रायअँड्रा वूडलँड’ सारख्या काही मोजक्याच जंगलांमध्ये शिल्लक राहिला आहे. चालू महिन्यापर्यंत ‘धोकादायक’ श्रेणीत असलेल्या नमबॅटची संख्या आता हळूहळू वाढू लागली आहे. संशोधक आणि स्वयंसेवकांच्या अथक प्रयत्नांमुळे आंतरराष्ट्रीय ‘रेड लिस्ट’मधून या प्राण्याला बाहेर काढण्यात यश आले आहे. नामशेष होण्याच्या संकटाशी झुंजणाऱ्या ऑस्ट्रेलियासारख्या देशासाठी ही बातमी आशेचा एक दुर्मीळ किरण ठरली आहे.
मात्र, परिस्थिती अजूनही गंभीर आहे. रानटी प्राणी, आजारपण, शहरीकरण, नैसर्गिक अधिवासाचा विनाश आणि हवामान बदल यामुळे ऑस्ट्रेलियातील जैवविविधता धोक्यात आली आहे. देशाने आतापर्यंत दर दशकात सरासरी चार प्रजाती गमावल्या आहेत. पर्थ प्राणिसंग्रहालयात नमबॅटच्या प्रजननासाठी विशेष उपक्रम राबवले जात आहेत. तिथे जन्मलेल्या नमबॅटची पिल्ले जंगलात सोडली जातात, जेणेकरून त्यांची संख्या आणि अनुवांशिक विविधता वाढू शकेल.
पश्चिम ऑस्ट्रेलियातील ड्रायअँड्रा जंगलात दरवर्षी वसंत ऋतूत ‘नमबॅट टास्कफोर्स’चे स्वयंसेवक आणि संशोधक दोन आठवडे गस्त घालतात. ते प्रत्येक नमबॅटची नोंद ठेवून त्यांच्या लोकसंख्येची घनता आणि आरोग्याचा अंदाज लावतात. या भागात रानटी मांजरी आणि कोल्ह्यांना मारण्यासाठी विषारी फवारे मारणारे स्वयंचलित सापळे लावण्यात आले आहेत, जेणेकरून नमबॅटचे रक्षण करता येईल. ऑस्ट्रेलियातील ८० टक्क्यांहून अधिक वनस्पती आणि प्राणी जगामध्ये इतर कुठेही आढळत नाहीत. परंतु, मानवी हस्तक्षेपामुळे हा देश प्रजाती नामशेष होण्याचे केंद्र बनत चालला आहे.