वॉशिंग्टन : विश्वातील काही सर्वात शक्तिशाली आणि गूढ घटनांचा अभ्यास केल्यानंतर नासाची ‘स्विफ्ट’ दुर्बीण पृथ्वीच्या वातावरणात जळून खाक झाली असून, तिच्या तब्बल २२ वर्षांच्या मोहिमेची सांगता झाली आहे. ‘नासा’ने दिलेल्या माहितीनुसार, या अंतराळ दुर्बिणीने बुधवारी सकाळी ७.३९ वाजता (EST) इंडोनेशियातील उत्तर सुमात्रा प्रदेशावर (सुमारे ३.४ अंश उत्तर अक्षांश आणि ९८.६ अंश पूर्व रेखांश) पृथ्वीच्या वातावरणात पुन्हा प्रवेश केला. पृथ्वीच्या वातावरणातून प्रवास करताना दुर्बिणीचा बहुतांश भाग जळून खाक होईल, अशी ‘नासा’ला अपेक्षा होती. उर्वरित अवशेष लोकवस्ती असलेल्या भागात पडण्याची शक्यता २,१०८ पैकी १ एवढीच होती. या घटनेत कोणत्याही नुकसानाची किंवा दुखापतीची नोंद झालेली नाही.
सुमारे १,४५० किलोग्रॅम (३,२०० पाैंड) वजन असलेल्या ‘नील गेहरेल्स स्विफ्ट ऑब्झर्व्हेटरी’ची रचना सुरुवातीला केवळ दोन वर्षांच्या मोहिमेसाठी करण्यात आली होती. परंतु, तिने अपेक्षेपेक्षा खूप जास्त कामगिरी केली. दोन दशकांच्या काळात स्विफ्ट हे गॅमा-रे बर्स्टस्‌, सुपरनोव्हा, कृष्णविवरे आणि इतर अंतराळ घटकांच्या अभ्यासातील एक अत्यंत महत्त्वाचे साधन बनले. नोव्हेंबर २००४ मध्ये प्रक्षेपित करण्यात आलेली स्विफ्ट दुर्बीण विश्वात घडणाऱ्या शक्तिशाली गॅमा-रे स्फोटांचा शोध घेण्यासाठी तयार करण्यात आली होती. यावर असलेल्या तीन दुर्बिणींमुळे वैज्ञानिकांना अतिनील, ऑप्टिकल आणि एक्स-रे अशा वेगवेगळ्या तरंगलांबींवर अंतराळातील घटनांचे निरीक्षण करता आले.
ही दुर्बीण अवघ्या काही मिनिटांत आकाशातील विविध लक्ष्यांवर केंद्रित होऊ शकत होती, ज्यामुळे सुपरनोव्हा स्फोटांसारख्या अचानक घडणाऱ्या घटनांचा तातडीने पाठपुरावा करणे शक्य झाले. ‘नासा’च्या अंदाजानुसार, स्विफ्टने केलेल्या वैज्ञानिक निरीक्षणांमुळे सुमारे ७,००० संशोधनांना मदत झाली आहे, ज्यामुळे वैज्ञानिकांना पुढील अनेक वर्षे अभ्यास करण्यासाठी एक मोठा डेटा साठा उपलब्ध झाला आहे. वातावरणातील घर्षणामुळे स्विफ्टचा वेग मंदावला आणि तिची कक्षा खालावली. वाढलेल्या सौर उपक्रमांमुळे हे घर्षण अधिक तीव्र झाले, ज्यामुळे दुर्बीण वेगाने पृथ्वीच्या दिशेने खाली आली.
या वर्षाच्या सुरुवातीला ‘नासा’ने स्विफ्टचा कार्यकाळ वाढवण्यासाठी एका महत्त्वाकांक्षी बचाव मोहिमेचा विचार केला होता. ऑगस्ट २०२६ मध्ये, ‘कॅटॅलिस्ट स्पेस टेक्नॉलॉजीज’ने तयार केलेले खासगी रोबोटिक अंतराळयान स्विफ्टजवळ पोहोचून तिला उच्च कक्षेत ढकलणार होते. मात्र, प्रक्षेपणानंतर ही मोहीम अयशस्वी ठरली, ज्यामुळे दुर्बिणीचा पृथ्वीवरील पुनरागमनाचा मार्ग निश्चित झाला. घसरलेल्या उंचीमुळे निरीक्षणे करणे कठीण झाल्याने ‘नासा’ने २० ऑक्टोबर रोजी स्विफ्टचे वैज्ञानिक कामकाज अधिकृतपणे बंद केले.