वॉशिंग्टन : चंद्राच्या पृष्ठभागाचा आतापर्यंतचा सर्वात विस्तृत आणि अचूक नकाशा तयार करण्यासाठी ‘नासा’ आणि ‘आयबीएम’ या संस्था एकत्र आल्या आहेत. गेल्या काही दशकांमध्ये गोळा झालेल्या चंद्राच्या अफाट माहितीवर (Lunar Data) प्रक्रिया करू शकेल अशा अत्यंत शक्तिशाली कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआय) मॉडेलची निर्मिती या दोन्ही संस्थांनी संयुक्तपणे केली आहे.
गेल्या काही दशकांत राबवण्यात आलेल्या विविध अंतराळ मोहिमांमुळे संशोधकांकडे चंद्राचा मोठा पण विखुरलेला डेटा गोळा झाला आहे. आतापर्यंत या डेटाचे विश्लेषण करण्यासाठी २०२२ मध्ये तयार केलेल्या ‘SwinV2-B’ सारख्या मर्यादित ट्रान्स्फॉर्मर मॉडेल्सचा वापर केला जात होता. चंद्राभोवती फिरणाऱ्या अंतराळवीरांनी आणि उपग्रहांनी विविध सेन्सर्सच्या साहाय्याने ही माहिती गोळा केली होती; परंतु तिचे एकाचवेळी विश्लेषण करण्यासाठी कोणतीही सुलभ यंत्रणा उपलब्ध नव्हती.
हाय-रिझोल्यूशन ऑप्टिकल कॅमेरे, लेझर अल्टीमीटर्स, रडार रिफ्लेक्टन्स टूल्स आणि घटकांची घनता मोजणारे स्पेक्ट्रोमीटर्स यांच्याद्वारे अथांग डेटा तयार झाला होता. मात्र, या सर्व विखुरलेल्या माहितीला एकत्र आणून चंद्राच्या पृष्ठभागाचे एक स्पष्ट चित्र तयार करणे अत्यंत कष्टदायक आणि क्लिष्ट काम होते. या समस्येवर मात करण्यासाठी नासा आणि आयबीएमच्या संशोधकांनी ‘ल्यूनार फाऊंडेशन मॉडेल’ (Lunar Foundation Model - LFM) तयार केले आहे. हे चपळ एआय मॉडेल विविध प्रकारचे (multimodal) आणि वेगवेगळ्या रिझोल्यूशनचे डेटा एकत्र जोडून भविष्यातील मोहिमांसाठी चंद्राच्या पृष्ठभागाचे सविस्तर चित्र तयार करेल.
या संशोधकांनी गुरुवारी (१० सप्टेंबर) शेअर केलेल्या तांत्रिक अहवालात आपले निष्कर्ष प्रसिद्ध केले आहेत. संशोधकांना एकच, पुनर्वापर करता येण्याजोगे आणि शक्तिशाली एआय मॉडेल बनवायचे होते, जे ओपन-सोर्स एआय मॉडेल प्लॅटफॉर्म ‘हगिंग फेस’द्वारे सर्व शास्त्रज्ञांसाठी मोफत उपलब्ध असेल. हे मॉडेल ओपन-सोर्स असल्यामुळे जगभरातील संशोधक आपापल्या प्रकल्पांच्या विशिष्ट गरजेनुसार यात सुधारणा करून त्याचा वापर करू शकतील.
महत्त्वाचे मुद्दे :
भागीदारी : नासा (NASA) आणि आयबीएम (IBM) यांच्या संयुक्त विद्यमाने निर्मिती.
नवे मॉडेल : ‘ल्यूनार फाऊंडेशन मॉडेल’ (LFM) असे या एआय मॉडेलचे नाव आहे.
फायदा : विखुरलेल्या माहितीचे एकत्रीकरण करून चंद्राचा अत्यंत अचूक नकाशा तयार करणे सोपे होईल.
उपलब्धता : हे मॉडेल ‘Hugging Face’ या ओपन-सोर्स प्लॅटफॉर्मवर इतर संशोधकांसाठी मोफत उपलब्ध असेल.