लंडन : उन्हाळ्यात तापमान 40-45 अंश सेल्सिअसवर गेले तरी आपल्याला असह्य होते. पण, 1774 मध्ये ब्रिटिश चिकित्सक चार्ल्स ब्लॅग्डन यांनी एक असा अचाट प्रयोग केला होता, जो आजही विज्ञानाच्या जगात चर्चेचा विषय आहे. ब्लॅग्डन एका अशा खोलीत शिरले जिथले तापमान तब्बल 93 अंश सेल्सिअसपर्यंत वाढवण्यात आले होते. आश्चर्य म्हणजे, बाहेर एवढी प्रचंड उष्णता असतानाही त्यांच्या शरीराचे तापमान मात्र 37 अंश सेल्सिअस (98अंश फॅरेनहाईट) वर स्थिर राहिले.
या प्रक्रियेला विज्ञानात ‘होमिओथर्मी’ असे म्हणतात. अनेक सस्तन प्राणी आणि पक्षी आपल्या शरीराचे तापमान पर्यावरणाप्रमाणे न बदलता स्थिर ठेवतात. मात्र, सर्वच प्राणी या नियमात बसत नाहीत. अलीकडील संशोधनातून असे समोर आले आहे की, अनेक प्राणी आपल्या शरीराचे तापमान गरजेनुसार बदलण्याची लवचिकता ठेवतात. याला ‘हेटरोथर्मी’ असे म्हणतात. उदाहरणादाखल, ‘फॅट-टेल्ड ड्वार्फ लेमूर’ हा प्राणी एका दिवसात स्वतःच्या शरीराचे तापमान चक्क 25 अंश सेल्सिअसने कमी-जास्त करू शकतो.
हे प्राणी मिनिटांपासून ते आठवड्यांपर्यंत आपल्या शरीराचे तापमान बदलून कठीण परिस्थितीत तग धरून राहतात. युनिव्हर्सिटी ऑफ मेन येथील संशोधक डॅनिएल लेव्हेस्क यांच्या मते, सर्व सस्तन प्राणी आपले तापमान स्थिर ठेवतात हा जुना समज आता बदलत आहे. तंत्रज्ञानातील प्रगतीमुळे शास्त्रज्ञ आता नैसर्गिक अधिवासात लहान प्राण्यांच्या चयापचय क्रियेवर बारीक लक्ष ठेवू शकत आहेत. यातील सर्वात प्रसिद्ध प्रकार म्हणजे ‘हायबरनेशन’ (शीतनिद्रा). उत्तर गोलार्धातील कडाक्याच्या थंडीत जगण्यासाठी अनेक प्राणी गाढ झोपेत जातात.
यावेळी त्यांची चयापचय क्रिया मंदावते आणि शरीराचे तापमान गोठणबिंदूच्या किंचित वरपर्यंत खाली येते. केवळ दीर्घकाळ चालणारी शीतनिद्राच नव्हे, तर अनेक प्राणी काही तासांसाठी आपली चयापचय क्रिया मंद करून शरीराचे तापमान थोडे खाली आणतात. यावरून असे स्पष्ट होते की, प्राण्यांच्या शरीरातील तापमान नियमन करण्याची पद्धत आपण समजतो, त्यापेक्षा कितीतरी अधिक गुंतागुंतीची आणि प्रगत आहे.