लुईझियाना : इजिप्तमधील प्रसिद्ध पिरॅमिडच्या निर्मितीपूर्वी जवळपास एक हजार वर्षे अमेरिकेतील शिकारी-संकलक समुदायाने मातीचे भव्य उंचवटे उभारले होते. अमेरिकेच्या दक्षिणेकडील लुईझियाना राज्यातील वॉटसन ब्रेक येथे असलेल्या या प्राचीन वास्तुरचनेचे रहस्य आजही पुरातत्त्वशास्त्रज्ञांना उलगडलेले नाही. सुमारे इ.स.पू. ३५०० मध्ये या बांधकामाला सुरुवात झाली. विशेष म्हणजे, शेतीवर आधारित स्थिर समाजव्यवस्था विकसित होण्यापूर्वीही मोठ्या समूहांना एकत्र आणून पिढ्यान्‌पिढ्या बांधकाम करण्याची क्षमता होती, हे या स्थळावरून स्पष्ट होते.
वॉटसन ब्रेक येथे एकूण ११ मातीचे उंचवटे असून, त्यांना मातीच्या लांबवर्तुळाकार बांधांनी जोडण्यात आले आहे. संपूर्ण रचना सुमारे एक हजार फूट रुंद आहे. यातील सर्वात उंच उंचवटा आसपासच्या जमिनीपासून सुमारे २५ फूट उंच आहे. ही रचना टप्प्याटप्प्याने उभारण्यात आली आणि तिचे बांधकाम सुमारे ६०० ते ७०० वर्षे सुरू होते, असे संशोधनातून समोर आले आहे.
आधुनिक साधनांशिवाय उभारली भव्य रचना
त्या काळात बांधकामासाठी यंत्रे किंवा ओझे वाहून नेणारे पाळीव प्राणी उपलब्ध नव्हते. त्यामुळे बांधकाम करणाऱ्या लोकांनी टोपल्या, हरणांची शिंगे आणि हातांचा वापर करून माती वाहिली असावी. इतक्या मोठ्या प्रमाणावर काम करण्यासाठी अनेक लोकांनी एकत्रितपणे काम केले असण्याची शक्यता आहे. १९८० च्या दशकाच्या सुरुवातीला जंगलातील झाडे तोडताना या वास्तुरचनेचे काही भाग उघडकीस आले. स्थानिक हौशी पुरातत्त्व अभ्यासक रेका जोन्स यांनी हे उंचवटे ओळखले. हार्वर्ड विद्यापीठातील पदव्युत्तर विद्यार्थी जॉन बेलमाँट यांच्या मदतीने या परिसराचा नकाशा तयार करण्यात आला.
कार्बन डेटिंगमधून उलगडले वय
सुरुवातीला या उंचवट्यांचा संबंध लुईझियानातील ‘पॉव्हर्टी पॉईंट’ या तुलनेने अलीकडच्या संस्कृतीशी जोडला गेला होता. मात्र, १९९० च्या दशकाच्या सुरुवातीला करण्यात आलेल्या संशोधनाने वॉटसन ब्रेकचे वय त्यापेक्षा कितीतरी जुने असल्याचे दाखवले. संशोधकांनी रेडिओकार्बन डेटिंग आणि ल्युमिनेसन्स डेटिंग या दोन पद्धतींचा वापर केला. रेडिओ कार्बन पद्धतीने कोळशासारख्या कार्बनयुक्त अवशेषांचे वय ठरवले जाते, तर ल्युमिनेसन्स पद्धतीने मातीतील खनिज कण शेवटचे सूर्यप्रकाशाच्या संपर्कात कधी आले होते, याचा अंदाज घेतला जातो. या निष्कर्षांवर आधारित संशोधन १९ सप्टेंबर १९९७ रोजी सायन्स या नियतकालिकात प्रसिद्ध झाले. २००५ मधील स्वतंत्र अभ्यासानेही या कालमापनाला पुष्टी दिली.
बांधकामामागचे कारण अद्याप गूढ
या परिसरात सापडलेल्या अन्नावशेषांवरून तेथील लोक मासे, शिंपले, हरणांचे मांस, काजूबिया आणि इतर वनस्पतींवर अवलंबून होते. ते प्रामुख्याने शिकारी आणि अन्नसंकलक होते; शेतीतून मिळणाऱ्या पिकांवर त्यांची उपजीविका अवलंबून नव्हती. मग एवढे मोठे बांधकाम करण्यामागे नेमका उद्देश काय होता? याचे निश्चित उत्तर अद्याप मिळालेले नाही. विखुरलेल्या समुदायांमध्ये सहकार्य वाढवणे, सामाजिक संबंध दृढ करणे किंवा सामूहिक ताकद दाखवणे, अशी काही संभाव्य कारणे संशोधकांनी मांडली आहेत. दुष्काळ आणि पूर यांसारख्या हवामानविषयक संकटांना सामोरे जाण्यासाठी लोकांनी एकत्र येऊन ही बांधकामे केली असावीत, अशीही एक शक्यता आहे. मात्र, या सर्व कल्पना अद्याप गृहीतकांच्या स्वरूपात आहेत. लुईझियानातील पॉव्हर्टी पॉईंट येथेही प्राचीन मातीच्या वास्तुरचना आहेत. मात्र, त्यांचे प्रमुख बांधकाम वॉटसन ब्रेकपेक्षा बरेच नंतर, इ.स.पू. १७०० ते ११०० या काळात झाले. त्या स्थळाचा वापर व्यापार, सामाजिक भेटी आणि धार्मिक कार्यक्रमांसाठी होत असावा, असा संशोधकांचा अंदाज आहे. वॉटसन ब्रेकचे काही भाग खासगी जमिनीवर असल्याने हे स्थळ सर्वसामान्य पर्यटकांसाठी खुले नाही. त्यातील काही भागाचे संरक्षण करण्यासाठी लुईझियाना प्रशासनाने जमीन संपादित केली आहे.