वॉशिंग्टन : मंगळ ग्रहाने आपले स्वरूप बदलण्यास सुरुवात केली आहे. शास्त्रज्ञांना असे आढळून आले आहे की, मंगळाच्या फिरण्याचा वेग दरवर्षी 4 मिलीआर्कसेकंद या दराने वाढत आहे. याचा अर्थ असा की, मंगळावरील दिवस आता काही हजाराव्या सेकंदाने लहान होत आहे. जरी हा बदल किरकोळ वाटत असला तरी, अंतराळ विज्ञानातील ही एक महत्त्वपूर्ण आणि रहस्यमय घटना आहे.
आपल्या पृथ्वीप्रमाणेच मंगळही स्वतःच्या अक्षाभोवती फिरतो. यामुळेच तिथे दिवस आणि रात्र असतात. पण आता शास्त्रज्ञांनी असे निरीक्षण केले आहे की, मंगळाच्या फिरण्याचा वेग हळूहळू वाढत आहे. यामुळे एक दिवस पूर्ण होण्यासाठी लागणारा वेळ अगदी किंचित कमी होत आहे. हा बदल खूपच किरकोळ आहे. दरवर्षी मंगळावरील दिवस काही मिलीआर्कसेकंदांच्या अंशाने लहान होत आहे. परंतु, अवकाश विज्ञानाच्या द़ृष्टीने इतका लहान बदलसुद्धा खूप महत्त्वपूर्ण आहे. नासाच्या इनसाइट लँडरने त्याच्या ‘राइज’ उपकरणाद्वारे रेडिओ लहरी वापरून ही माहिती गोळा केली.
ही मोजमापे इतकी अचूक आहेत की ती मंगळाच्या परिवलनातील अगदी सूक्ष्म बदलही शोधून काढतात. त्यानंतर शास्त्रज्ञांनी लँडरकडून मिळालेल्या माहितीचा मंगळावर अभ्यास केला. त्यांनी दीर्घ कालावधीसाठी ग्रहाच्या हालचालींवर लक्ष ठेवले. या माहितीच्या काळजीपूर्वक निरीक्षणातून मंगळाच्या परिवलनाच्या गतीमध्ये एक सूक्ष्म बदल झाल्याचे दिसून आले. राइज हे विज्ञानासाठी रेडिओ लहरी वापरणार्या मंगळ लँडर्सच्या एका दीर्घ परंपरेचा भाग आहे, ज्यात 1970 च्या दशकातील दोन वायकिंग लँडर्स आणि 1990 च्या दशकाच्या उत्तरार्धातील पाथफाइंडर लँडरचा समावेश आहे. पण, या दोन्ही मोहिमांना इनसाइटच्या प्रगत रेडिओ तंत्रज्ञानाचा आणि पृथ्वीवरील नासाच्या डीप स्पेस नेटवर्कमधील अँटेनांच्या सुधारणांचा फायदा मिळाला नाही.
एकत्रितपणे, या सुधारणांमुळे वायकिंग लँडर्सकडून उपलब्ध असलेल्या डेटापेक्षा सुमारे पाच पट अधिक अचूक डेटा मिळाला. शास्त्रज्ञ अजूनही अचूक कारणाचा शोध घेत आहेत; परंतु आतापर्यंत ते दोन मुख्य कारणांचा विचार करत आहेत. त्यांचा असा विश्वास आहे की, मंगळाच्या ध्रुवांवर साचलेल्या बर्फाचे वजन बदलत असल्यामुळे, ग्रहाचे वस्तुमान केंद्राकडे सरकत आहे. दुसरीकडे, शास्त्रज्ञांचा असा विश्वास आहे की, मंगळाचा गाभा आणि आवरण यांच्यातील घर्षण किंवा बदलांमुळेही त्याचा वेग वाढू शकतो.