सोथो : दक्षिण आफ्रिकेने वेढलेल्या लेसोथो या डोंगराळ देशात आजही एक अशी ऐतिहासिक वस्ती आहे, जिचा संबंध भीषण दुष्काळ, उपासमार आणि संघर्षाच्या काळाशी जोडला जातो. ‘हा कोमे गुहा गाव’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या ठिकाणी स्थानिक लोकांनी संकटाच्या काळात डोंगरातील गुहा आणि मोठ्या खडकांच्या आश्रयाखाली घरे उभारली. या वस्तीचा इतिहास १९व्या शतकाच्या सुरुवातीच्या अशांत काळाशी जोडला जातो. मात्र, या काळातील नरभक्षणाच्या घटनांबाबत सांगितल्या जाणाऱ्या काही तपशीलांची स्वतंत्र ऐतिहासिक पडताळणी आवश्यक आहे.
दुष्काळ आणि संघर्षामुळे गुहांचा आश्रय
१८२०च्या दशकात लेसोथो आणि आसपासच्या प्रदेशात दुष्काळ, अन्नटंचाई आणि युद्धांमुळे मोठी अस्थिरता निर्माण झाली होती. या कालखंडाला दक्षिण आफ्रिकेच्या इतिहासात ‘डिफाकाने’ किंवा ‘म्फेकाने’ या नावांनी ओळखले जाते. संघर्ष आणि हिंसाचारापासून बचाव करण्यासाठी अनेक समुदायांनी डोंगराळ भागांत आश्रय घेतला. या अस्थिर परिस्थितीत काही भागांत तीव्र उपासमारीमुळे नरभक्षणाच्या घटनाही घडल्याचे ऐतिहासिक नोंदींमध्ये उल्लेख आढळतात. इतिहासकार डी. एफ. एलेनबर्गर यांनी १८२२ ते १८२८ या काळात लेसोथोमध्ये नरभक्षणाशी संबंधित अनेक घटना घडल्याचे नमूद केले आहे. तथापि, या घटनांची व्याप्ती आणि त्यासंबंधी सांगितल्या जाणाऱ्या काही विशिष्ट कथांबाबत सावधगिरी बाळगणे आवश्यक आहे.
खडकांच्या आश्रयाखाली उभारली घरे
लेसोथोतील मातेका गावाजवळ असलेल्या हा कोमे गुहा वस्तीत मोठ्या नैसर्गिक खडकांच्या खाली मातीची गोलाकार घरे बांधण्यात आली. ही घरे बाहेरून इग्लूसारखी दिसतात. स्थानिक समुदायांनी प्रतिकूल परिस्थितीत सुरक्षित निवारा म्हणून अशा घरांचा वापर केला. आजही या वस्तीतील पारंपरिक वास्तुरचना आणि जीवनपद्धती पर्यटकांचे लक्ष वेधून घेतात.
राजा मोश्वेश्वे यांच्या क्षमाशीलतेची कथा
लेसोथोचे संस्थापक मानले जाणारे राजा मोश्वेश्वे प्रथम यांच्या संदर्भातही नरभक्षणाच्या काळातील एक कथा सांगितली जाते. त्यांच्या आजोबांची नरभक्षकांच्या एका गटाने हत्या केल्याचा उल्लेख काही कथनांमध्ये आढळतो. त्यानंतरही राजाने सूड घेण्याऐवजी संबंधित लोकांना समाजात सामावून घेण्याचे धोरण स्वीकारल्याचे या कथेत सांगितले जाते. कथेनुसार, राजाने या लोकांना अन्न, निवारा आणि शेतीसाठी मदत दिली. त्यांना शत्रू न मानता समाजाचा भाग बनवण्याचा प्रयत्न केला. मात्र, या कथेत सांगितले जाणारे विशिष्ट संवाद, भोजन आणि भेटवस्तूंचे तपशील स्वतंत्र ऐतिहासिक पुराव्यांअभावी निश्चित तथ्य म्हणून मांडता येत नाहीत. हा कोमे गुहा गाव केवळ वैशिष्ट्यपूर्ण वास्तुरचनेसाठीच नव्हे, तर लेसोथोच्या संघर्षमय इतिहासाची आठवण करून देणारे ठिकाण म्हणूनही महत्त्वाचे आहे. संकटाच्या काळात सुरक्षित निवारा शोधणाऱ्या समुदायांची जिद्द आणि संघर्षानंतर समाजात सलोखा निर्माण करण्याच्या प्रयत्नांचे प्रतीक म्हणून या प्रदेशाचा इतिहास पाहिला जातो.