जीनिव्हा : जगातील सर्वात मोठा आणि शक्तिशाली अणुभंजक (Atom Smasher) असलेला ‘लार्ज हॅड्रॉन कोलायडर’ (LHC) पुढील चार वर्षांसाठी नियोजितपणे बंद करण्यात आला आहे. या काळात त्याची क्षमता कमालीची वाढवून त्याला आतापर्यंतच्या सर्वात प्रगत रूपात आणले जाणार आहे.
सोमवारी (२९ जून) हा कण प्रवेगक (Particle Accelerator) बंद करण्यात आला असून, २०३० मध्ये तो ‘हाय-ल्युमिनॉसिटी लार्ज हॅड्रॉन कोलायडर’ (HiLumi LHC) या नावाने पुन्हा कार्यान्वित होणार आहे. या सुधारणेमुळे मूळ रचनेच्या तुलनेत तब्बल १० पट अधिक कणांची एकमेकांवर धडक घडवून आणणे शक्य होणार आहे. या प्रयोगांतून मिळणारा डेटा मूलभूत भौतिकशास्त्रातील नवीन शोधांना चालना देण्यासाठी तसेच ‘डार्क मॅटर’ (कृष्णद्रव्य), ‘अँटी मॅटर’ (प्रतिद्रव्य) आणि विश्वाच्या निर्मितीच्या सुरुवातीच्या काळातील रहस्यांवर प्रकाश टाकण्यासाठी उपयुक्त ठरेल. HiLumi LHC प्रकल्पाचे प्रमुख मार्कस झेरलाऊथ यांनी ‘एजन्सी फ्रान्स-प्रेस’ (AFP) शी बोलताना सांगितले की, ‘हा एक अत्यंत महत्त्वाचा क्षण आहे.
सोमवारपासून आपण एका नवीन टप्प्यात प्रवेश करत आहोत.’ २००९ मध्ये पहिल्यांदा यशस्वीपणे प्रोटॉनची टक्कर घडवून आणल्यापासून, LHC ने भौतिकशास्त्रज्ञांना कण भौतिकशास्त्र आणि उपपरमाणु जगाच्या ‘स्टँडर्ड मॉडेल’चे सिद्धांत तपासण्याची संधी दिली आहे. २०१२ मधील ‘हिग्ज बोसॉन’ म्हणजेच ‘गॉड पार्टिकल’च्या शोधात याची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची होती, ज्यामुळे अतिसूक्ष्म कणांना वस्तुमान (Mass) कसे मिळते हे स्पष्ट झाले होते. हा कोलायडर जिनेव्हाजवळ फ्रान्स आणि स्वित्झर्लंडच्या सीमेवर १७ मैल (२७ किलोमीटर) लांबीच्या वर्तुळाकार बोगद्यात पसरलेला आहे. २०३० मध्ये हे अद्ययावत रूप कार्यान्वित झाल्यावर, ते २०४० च्या दशकापर्यंत (त्याच्या कार्यकाळाच्या समाप्तीपर्यंत) कार्यरत राहील. त्यानंतरच्या वर्षांत त्याची जागा घेणारा एक नवीन, अधिक उच्च ऊर्जेचा कण प्रवेगक तयार केला जाईल. युरोपियन ऑर्गनायझेशन फॉर न्यूक्लियर रिसर्च (CERN) चे महासंचालक मार्क थॉमसन यांनी ‘न्यू सायंटिस्ट’शी बोलताना सांगितले की, ‘विश्वाचा अशा प्रकारे शोध घेण्याची ही एक सुवर्णसंधी आहे, जी आपण यापूर्वी कधीही अनुभवलेली नाही.’
‘लाँग शटडाऊन ३’मध्ये काय होणार?
या यंत्रणेची ही तिसरी दीर्घकालीन आणि नियोजित विश्रांती आहे.
पहिली विश्रांती (२०१३) : दोन वर्षांच्या या शटडाऊनमध्ये सुपरकंडक्टिंग मॅग्नेटस्मधील जोडण्या मजबूत करण्यात आल्या आणि प्रोटॉन बीम्सची ऊर्जा वाढवण्यात आली.
दुसरी विश्रांती (२०१८-२०२२) : यामध्ये अनेक सुधारणा, पार्ट बदलणे आणि प्रतिबंधात्मक देखभाल (Maintenance) करण्यात आली.
तिसरी विश्रांती (सध्याची - LS3) : या ‘लाँग शटडाऊन ३’मध्ये तज्ज्ञ कोलायडरची ‘ल्युमिनॉसिटी’ (तेजस्विता/कण घनता) १० च्या पटीने वाढवण्यासाठी सुधारणा करतील. यामुळे कणांच्या टकरींची संख्या वाढेल आणि सध्याच्या रचनेच्या तुलनेत कणांची आपसातील धडक जवळपास तिप्पट होईल.