वॉशिंग्टनः ‘ग्रेट डेन’ आणि ‘मॅस्टिफ’ यांसारख्या मोठ्या आकाराच्या श्‍वानांचे आयुष्य सहसा १० वर्षांपेक्षा जास्त नसते; तर याउलट ‘चिहुआहुआ’ यांसारखे लहान आकाराचे कुत्रे त्याच्या दुप्पट कालावधीपर्यंत म्हणजेच जवळपास २० वर्षे जगू शकतात. लहान कुत्र्यांच्या तुलनेत मोठे कुत्रे कमी वयात का मरतात, याचे रहस्य आतापर्यंत अस्पष्ट होते. मात्र, एका नवीन संशोधनामुळे हे कोडे उलगडण्यास मदत झाली आहे.
‘सायनस्‌’ या प्रसिद्ध वैज्ञानिक मासिकात गुरुवारी (८ ऑक्टोबर) प्रसिद्ध झालेल्या या संशोधनात कुत्र्यांच्या ‘डीएनए’वर असलेल्या रासायनिक कोडिंगचा अभ्यास करण्यात आला. या कोडिंगला ‘मिथायलोम’ (Methylome) म्हटले जाते. यात ‘मिथाईल ग्रुप्स’ नावाचे लहान रासायनिक टॅग असतात, जे ‘डीएनए’च्या घटकांना जोडलेले असतात. पेशींमध्ये नवीन प्रथिने तयार करण्यासाठी इतर प्रथिने सातत्याने डीएनएतील माहिती वाचत असतात. मात्र, हे मिथाईल ग्रुप्स त्या प्रक्रियेत लहान अडथळ्यांसारखे काम करतात. हे ग्रुप्स एका प्रकारचे ‘एपिजिनेटिक मार्कर’ आहेत, जे एकत्रितपणे जनुकांच्या कार्यात नियंत्रण ठेवतात.
प्राण्यांचे वय जसे वाढते, तशी डीएनएवरील यांची रचना एका निश्चित आणि अंदाज लावता येण्याजोग्या क्रमाने बदलते, अशी माहिती अ‍ॅरिझोना स्टेट युनिव्हर्सिटीचे बायोइन्फॉरमॅटिशियन आणि या संशोधनाचे सहलेखक ब्लॅस मरीन यांनी दिली. मानवांसह अनेक प्राण्यांच्या अभ्यासात वैज्ञानिकांनी या डेटाचा वापर प्राण्यांचे जैविक वय मोजण्यासाठी ‘एपिजिनेटिक क्लॉक’ तयार करण्यासाठी केला आहे. वयाचा आणि आयुष्याचा अभ्यास करण्यासाठी कुत्रे हा एक उत्तम प्रजातीचा पर्याय ठरतात. कारण, श्‍वानप्रेमी नागरिक त्यांच्या कुत्र्यांचे खाणे-पिणे, राहणीमान आणि आरोग्यातील बदलांची अतिशय काळजीपूर्वक नोंद ठेवतात. या अभ्यासासाठी मरीन आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी वॉशिंग्टन युनिव्हर्सिटीच्या ‘डॉग एजिंग प्रोजेक्ट’मध्ये सहभागी असलेल्या ८९४ कुत्र्यांच्या रक्ताचे नमुने घेतले आणि त्यातील डीएनए वापरून एपिजिनेटिक घड्याळ तयार केले.
या नमुन्यांवरून कुत्र्यांच्या रोगप्रतिकारक पेशी कशा प्रकारे म्हाताऱ्या होतात हे दिसून आले. या पेशी संपूर्ण शरीरात फिरत असल्यामुळे त्या शरीराच्या एकूण म्हातारपणाची (Systemic aging) अचूक माहिती देतात, असे अ‍ॅरिझोना स्टेट युनिव्हर्सिटीचे जिनॉमिस्ट आणि संशोधनाचे सहलेखक नोहा स्नायडर-मॅक्लर यांनी स्पष्ट केले. संशोधन टीमला असे दिसून आले की, डीएनए मिथायलेशनमधील बदल हे जैविक वयाशी थेट जोडलेले आहेत. ज्या कुत्र्यांचे ‘एपिजिनेटिक वय’ त्यांच्या मूळ वयापेक्षा जास्त आढळले, त्यांच्यात कोणत्याही कारणाने मृत्यू होण्याचा धोका अधिक असल्याचे स्पष्ट झाले. संशोधकांनी जेव्हा वेगवेगळ्या आकाराच्या कुत्र्यांच्या वयाचा अभ्यास केला, तेव्हा त्यांच्यात मोठे आणि स्पष्ट फरक दिसून आले.