वॉशिंग्टन : मेंदूच्या दुखापतीमुळे मौखिक संवाद साधू न शकणाऱ्या व्यक्तींवर उपचार करण्याच्या नव्या शक्यता निर्माण करत, मेंदूतील एका प्रमुख भाषा केंद्राच्या भूमिकेबाबत एका नव्या अभ्यासाने नवीन दृष्टिकोन मांडला आहे. गुरुवारी (१९ नोव्हेंबर) ‘सायन्स’ या नियतकालिकात प्रसिद्ध झालेला हा अभ्यास मज्जासंस्था विज्ञानातील १५० वर्षे जुने कोडे उलगडण्यास मदत करू शकतो.
आजच्या काळात मज्जासंस्था शास्त्रज्ञ आपल्या गुंतागुंतीच्या मेंदूतील जोडण्या आणि जाळे समजून घेण्यासाठी अत्याधुनिक साधनांचा वापर करतात. मात्र या क्षेत्रातील काही मूलभूत सिद्धांत अगदीच नवे नसून ते पूर्वीच्या शोधांवर आधारित आहेत. मेंदू कशा प्रकारे भाषा निर्माण करतो आणि समजून घेतो, यासंबंधीचा असाच एक सिद्धांत आहे. १८६० च्या दशकात जर्मन मज्जा शरीरशास्त्रज्ञ कार्ल वर्निक यांनी भाषेसाठी अत्यंत महत्त्वाचा असलेला मेंदूचा एक भाग ओळखला, जो साधारणपणे मेंदूच्या डाव्या बाजूच्या टेम्पोरल लोबमध्ये आढळतो. वर्निकच्या या भागास दुखापत झाल्यास इतरांचे बोलणे समजून घेणे कठीण जाते; या स्थितीला ‘वर्निकचा अफेझिया’ (Wernicke's aphasia) असे म्हणतात.
त्यामुळे मेंदूचा हा भाग प्रामुख्याने इतरांच्या भाषणाचा अर्थ उलगडून दाखवणारा ‘डिकोडर’ मानला जात आला आहे. परंतु संपूर्ण वस्तुस्थिती इतकीच मर्यादित नाही. वर्निकच्या अफेझियाने ग्रस्त व्यक्ती सामान्य लयीत बोलू शकत असल्या, तरी त्या वापरत असलेले शब्द त्यांच्या मूळ हेतूशी जुळत नाहीत. अशा व्यक्ती अर्थानुसार जवळचे शब्द बदलून वापरू शकतात; उदाहरणार्थ, ‘शू’ (shoe) ऐवजी ‘फुट’ (foot) म्हणणे, किंवा ‘लेग’ (leg) आणि ‘पेग’ (peg) यांसारख्या उच्चारात साधर्म्य असलेल्या शब्दांची सरमिसळ करणे. यामुळे त्यांची वाक्ये अर्थहीन शब्दांचा गुंता वाटू शकतात आणि परिणामी रुग्णांच्या संवाद साधण्याच्या क्षमतेला बाधा येते.
या लक्षणांवरून हे स्पष्ट होते की वर्निकच्या भागास दुखापत झाल्यास त्याचा परिणाम केवळ भाषण आकलनावरच नव्हे, तर भाषण निर्मितीवरही होतो. मात्र मेंदूच्या या भागात हे कार्य कसे निर्माण होते आणि त्यासाठी कोणत्या पेशी कारणीभूत ठरतात, हे मज्जासंस्था शास्त्रज्ञांना ओळखता आले नव्हते. हा प्रश्न ‘‘गेल्या १५० वर्षांहून अधिक काळ एक कोडेच राहिला आहे,’’ असे या अभ्यासाचे सहलेखक तथा कॅलिफोर्निया विद्यापीठ, सॅन फ्रान्सिस्को येथील मज्जासंस्था शास्त्रज्ञ अलेक्झांडर सिल्वा यांनी सांगितले.‘‘एक गृहीतक असे आहे की हा भाग एक प्रकारे प्रूफरीडरसारखे काम करतो. तुम्ही बोलत असताना तो ऐकतो आणि चुका सुधारतो,’’ असे सिल्वा यांनी स्पष्ट केले.
‘‘परंतु दुसरे गृहीतक असे आहे की या भागात प्रत्यक्षात अशी समर्पित हालचाल होते, जी पुढील बोलण्याची निर्मिती करते.’’ आपल्या या नवीन अभ्यासात सिल्वा आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी या पेचावर तोडगा काढण्यासाठी पूरक मालिका राबवली, ज्यामध्ये सहभागी व्यक्ती बोलत असताना त्यांच्या मेंदूतील हालचालींची नोंद घेण्यात आली. या विश्लेषणाने त्यांच्या पूर्वीच्या निष्कर्षांना पुष्टी दिली; शस्त्रक्रियेदरम्यान वर्निकच्या भागाला दुखापत झाल्यास रुग्णांना शस्त्रक्रियेनंतर बोलण्यात अडचण येण्याची शक्यता अधिक होती, यावरून या भागाची भाषण निर्मितीत भूमिका असल्याचे सूचित होते.