वॉशिंग्टन : दूरच्या ताऱ्यांभोवती फिरणाऱ्या ग्रहांचा शोध घेताना सर्वात मोठी अडचण म्हणजे सिग्नल आणि गोंधळात फरक ओळखणे-विशेषतः ताऱ्याच्या प्रखर प्रकाशझोतापासून (stellar glare) ग्रहाला वेगळे करणे. जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोपसारख्या अत्यंत अत्याधुनिक दुर्बिणींच्या बाबतीतही हेच घडते. आता, खगोलशास्त्रज्ञांनी प्रकाशाच्या ढगात पूर्वी लपलेले ग्रह शोधण्याचा एक नवीन मार्ग विकसित केला आहे. मॉडेलिंग आणि मशिन लर्निंग तंत्रांच्या संयोजनाचा वापर करून त्यांनी जेम्स वेब दुर्बिणीच्या डेटामधून एका नवीन लपलेल्या महाकाय बाह्यग्रहाचा शोध लावला आहे. याचे संशोधन ४ नोव्हेंबर रोजी ‘नेचर’ या नियतकालिकात प्रसिद्ध झाले आहे.
या अभ्यासाचे मुख्य लेखक आणि नॉर्थवेस्टर्न युनिव्हर्सिटीचे खगोलशास्त्रज्ञ रॉड्रिगो फेरेर-चावेझ यांनी एका निवेदनात म्हटले आहे, ‘‘ग्रह त्यांच्या ताऱ्यांपेक्षा दशलक्ष पटीने फिकट असतात. त्यामुळे बाह्यग्रहाची प्रतिमा टिपण्यासाठी आम्हाला तो प्रकाश दूर करणे आवश्यक आहे. जेम्स वेबसारख्या दुर्बिणी या अतिरिक्त प्रकाशाला रोखण्यासाठी कोरोनाग्राफ्स नावाच्या उपकरणांचा वापर करतात, जसे पूर्ण सूर्यग्रहणाच्या वेळी चंद्र आणि पिनहोले कॅमेरा काम करतात. परंतु, सर्वोत्तम कोरोनाग्राफ्सनाही काही मर्यादा असतात.
उदाहरणार्थ, ते सर्व प्रकाश रोखू शकत नाहीत आणि दुर्बिणी स्वतः हलत असतात. सर्वात स्थिर दुर्बिणीदेखील प्रकाश गोळा करताना नगण्य प्रमाणात कंपन पावतात, त्यामुळे दुर्बिणी तयार करत असलेल्या प्रतिमांमध्ये, यंत्र प्रत्यक्ष जे पाहते त्याच्या तुलनेत अगदी सूक्ष्म फरक असतो. हे सूक्ष्म बदल अगदी मोठ्या एक्सोप्लानेटलादेखील लपवून ठेवण्यासाठी पुरेसे ठरू शकतात. या समस्येवर मात करण्यासाठी, फेरेर-चावेझ आणि त्यांच्या टीमने जेम्स वेब दुर्बिणीचा एक ‘डिजिटल ट्विन’ तयार केला, जो हालचालींमुळे निर्माण होणाऱ्या त्रुटी वगळून, प्रकाशाचा प्रवास कसा होतो याची व्हर्च्युअल पुनर्रचना करतो. या डिजिटल प्रतिकृतीला अचूक बनवण्यासाठी, संशोधकांनी कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआय) प्रशिक्षित करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या मशिन लर्निंग तंत्रांसोबतच प्रत्यक्ष भौतिकशास्त्रावर आधारित संगणकीय मॉडेल्सचा वापर केला. परंतु लेखकांनी यावर भर दिला की हे कोणतेही एआय मॉडेल नाही. या अभ्यासाचे सहलेखक आणि नॉर्थवेस्टर्न युनिव्हर्सिटीचे खगोलभौतिकशास्त्रज्ञ जेसन वांग यांनी एका निवेदनात सांगितले, ‘‘आपल्याला आधीच भौतिकशास्त्र माहीत असल्यामुळे, नेमके काय घडत आहे हे समजून घेण्यासाठी आम्हाला एआयची गरज नाही.’’