नवी दिल्ली : आरोग्य सेवांमध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा (एआय) समावेश करण्याच्या दिशेने भारताने एक मोठे पाऊल उचलले आहे. देशातील पहिले सरकारी ‘एआय क्लिनिक’ ग्रेटर नोएडा येथील ‘गव्हर्न्मेंट इन्स्टिट्यूट ऑफ मेडिकल सायन्सेस’ ( GIMS) मध्ये 4 जानेवारी 2026 रोजी सुरू झाले आहे. या क्लिनिकमध्ये एआय आणि जेनेटिक स्क्रीनिंगच्या मदतीने कर्करोग, हृदयविकार, किडनी आणि लिव्हर यांसारख्या गंभीर आजारांचे सुरुवातीच्या टप्प्यातच निदान आणि उपचार केले जाणार आहेत.
या क्लिनिकमध्ये प्रगत अल्गोरिदम आणि ऑटोमेशनचा वापर करून रुग्णांच्या रक्ताच्या चाचण्या, स्कॅनिंग आणि जेनेटिक डेटाचे विश्लेषण केले जाईल. हे क्लिनिक एक तर स्वायत्त युनिट म्हणून किंवा मोठ्या रुग्णालयाचा भाग म्हणून काम करते. एआय सिस्टीम रुग्णांच्या लक्षणांचे रिअल-टाइम विश्लेषण करण्यास मदत करते, ज्यामुळे उपचाराचा वेग वाढतो.
अचूक निदान : एआय टूल्स एक्स-रे, अल्ट्रासाउंड, सीटी स्कॅन आणि एमआरआय रिपोर्टचे विश्लेषण करतील. यामुळे फुफ्फुसातील गाठी किंवा अगदी लहान ट्यूमर जे मानवी डोळ्यांना सहजासहजी दिसत नाहीत, ते लवकर शोधणे शक्य होईल.
रेडिओलॉजिस्टची कार्यक्षमता वाढणार : एआयच्या वापरामुळे रेडिओलॉजिस्टची कार्यक्षमता 40% पर्यंत वाढू शकते. आणीबाणीच्या परिस्थितीत हे तंत्रज्ञान डॉक्टरांना गंभीर रुग्णांना प्राधान्य देण्यास मदत करेल.
डिजिटल पॅथोलॉजी : उतींच्या विश्लेषणाचे काम ऑटोमेट केल्यामुळे चुकांची शक्यता कमी होईल आणि कठीण केसेस हाताळण्यासाठी लागणारा वेळही वाचेल.
कॅन्सरचा लवकर शोध : स्तनाचा किंवा फुफ्फुसाचा कॅन्सर सुरुवातीच्या टप्प्यात ओळखण्यासाठी एआय अत्यंत प्रभावी ठरते. यामुळे ‘फॉल्स पॉझिटिव्ह’ किंवा ‘फॉल्स निगेटिव्ह’ अहवालांचे प्रमाण कमी होईल.
GIMS चे संचालक ब्रिगेडियर डॉ. राकेश कुमार गुप्ता यांनी सांगितले की, या क्लिनिकमध्ये एआय संचालित ‘वेअरेबल’ (अंगावर घालता येण्याजोगी) उपकरणे आणि अॅप्सचा वापर केला जाईल. हे डिव्हाइसेस रुग्णांचे हृदयविकार, रक्तदाब आणि साखरेची पातळी सतत ट्रॅक करतील. काहीही अनियमितता आढळल्यास, ते रिअल-टाइममध्ये डॉक्टरांना अलर्ट करतील, ज्यामुळे रुग्णाला पुन्हा रुग्णालयात दाखल करण्याची गरज कमी होईल. एआय क्लिनिकचा एक मोठा फायदा म्हणजे, यामुळे ग्रामीण आणि दुर्गम भागातील लोकांनाही प्रगत आरोग्य सेवा उपलब्ध करून देणे शक्य होईल. तसेच, या उपक्रमामुळे आरोग्य क्षेत्रातील नवीन स्टार्टअप्सनाही मोठी संधी मिळणार आहे.