न्यूयॉर्क : अमेरिकेतील ओग्डेन (युटा) येथे २० ऑक्टोबर १९१९ रोजी जन्मलेले हॉवर्ड ट्रेसी हॉल हे एक असे रसायनशास्त्रज्ञ होते, ज्यांनी निसर्गाचा एक मोठा चमत्कार आपल्या प्रयोगशाळेत प्रत्यक्षात उतरवून दाखवला. त्यांनी जगातील पहिला कृत्रिम हिरा तयार केला, ज्यामुळे औद्योगिक क्षेत्रात एक नवी क्रांती घडून आली. २५ जुलै २००८ रोजी जगाचा निरोप घेणाऱ्या या महान संशोधकाने एका विशेष उपकरणाच्या जोरावर ते साध्य करून दाखवले, जे दशकांपासून वैज्ञानिकांसाठी एक कोडे बनले होते.
एच. ट्रेसी हॉल (वडील हॉवर्ड हॉल आणि आई फ्लोरेन्स अल्मिना ट्रेसी यांचे पुत्र) यांना बालपणापासूनच यंत्रांबद्दल प्रचंड उत्सुकता होती. जुनी यंत्रे उघडून ती कशी काम करतात हे समजून घेणे आणि टाकाऊ सुट्या भागांपासून नवीन वस्तू तयार करणे हा त्यांचा आवडता छंद होता. महान वैज्ञानिक थॉमस एडिसन हे त्यांचे आदर्श होते. त्यांच्या जिद्दीचा अंदाज यावरून लावता येतो की, चौथ्या इयत्तेत असतानाच त्यांनी आपल्या शिक्षकांना सांगितले होते की, मोठे होऊन ते ‘जनरल इलेक्ट्रिक’ कंपनीत वैज्ञानिक बनतील. पुढे त्यांनी वेबर कॉलेज आणि युटा विद्यापीठातून रसायनशास्त्राचे शिक्षण पूर्ण केले आणि खरोखरच त्याच कंपनीत रुजू होऊन आपले बालपणीचे स्वप्न साकार केले.
वैज्ञानिकांसमोर सर्वात मोठा प्रश्न हा होता की, प्रयोगशाळेत हिरा तयार केला जाऊ शकतो का? जमिनीच्या अत्यंत खोल भागात प्रचंड उष्णता आणि दाबामुळे कार्बनपासून हिरे तयार होतात. प्रयोगशाळेत अगदी तशीच परिस्थिती निर्माण करणे हे अत्यंत जिकिरीचे काम होते. हीच अशक्यप्राय गोष्ट शक्य करण्यासाठी ‘प्रोजेक्ट सुपरप्रेशर' सुरू करण्यात आला. ट्रेसी हॉल आपल्या इतर सहकारी वैज्ञानिकांसह या मोहिमेत व्यस्त होते, ज्यांचे मुख्य ध्येय एक असे यंत्र तयार करणे होते जे अस्सल हिरे बनवू शकेल. दीर्घ संघर्षानंतर अखेर तो ऐतिहासिक दिवस उजाडला. ट्रेसी हॉल यांनी स्वतः डिझाईन केलेल्या एका विशेष उपकरणात कार्बनवर प्रचंड दाब आणि तापमान दिले. प्रयोग पूर्ण झाल्यानंतर त्यांना हिऱ्याचे लहान-लहान स्फटिक (क्रिस्टल्स) प्राप्त झाले. या तंत्राला ‘हाय प्रेशर हाय टेंपरेचर' (HPHT) पद्धत म्हटले जाते. हा प्रयोग अनेक वेळा करून त्याची पूर्ण खात्री पटल्यानंतर, १५ फेब्रुवारी १९५५ रोजी ‘जनरल इलेक्ट्रिक’ कंपनीने या भव्य यशाची जगभरात घोषणा केली.
विज्ञानाचा हा शोध कारखान्यांपर्यंत नेण्यासाठी ट्रेसी यांनी १९६६ मध्ये ब्रिघम यंग विद्यापीठातील आपले सहकारी विल जे. पोप आणि एम. दुआने हॉर्टन यांच्यासोबत मिळून 'मेगा डायमंड' (MegaDiamond) नावाची कंपनी सुरू केली. त्यांनी कृत्रिम हिऱ्यांच्या औद्योगिक उत्पादनासाठी विविध प्रकारचे प्रेस (यंत्रे) विकसित केले. एक यशस्वी संशोधक असण्यासोबतच ते एक उत्तम शिक्षकही होते; त्यांनी अनेक विद्यार्थी आणि संशोधकांना मार्गदर्शन केले तसेच पदार्थांचे गुणधर्म तपासणारी नवीन उपकरणेही तयार केली. एच. ट्रेसी हॉल यांच्या या अद्वितीय कार्याचे जगभरात कौतुक झाले आणि त्यांना अनेक मोठ्या पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले.