वाशिंग्टन : पाणघोडे (हिप्पो) रात्रभर गवत चरण्यात आणि दिवसभर नद्यांमध्ये विश्रांती घेण्यात वेळ घालवतात. त्यांच्या या दैनंदिन जीवनशैलीमुळे एक अतिशय महत्त्वाची प्रक्रिया घडते. हे प्राणी जमिनीवरून सिलिकॉन वाहून थेट पाण्यात पोहोचवतात, जिथून जलीय अन्नसाखळीचा पाया असणाऱ्या सूक्ष्म जीवांवर सकारात्मक परिणाम होतो. एका अलीकडील संशोधनातून ही बाब समोर आली आहे की, हिप्पोची ही दैनंदिन सवय जलीय जीवनासाठी किती अत्यंत महत्त्वाची ठरते.
‘सायन्स ॲडव्हान्सेज’ या प्रतिष्ठित जर्नलमध्ये ‘हिप्पोपोटॅमस ॲम्फिबियस: द ॲनिमल सिलिकॉन पंप’ या नावाने प्रसिद्ध झालेल्या अभ्यासानुसार, केनियामधील मारा नदीमध्ये हिप्पो दररोज जमीनवर गवत खाऊन आणि पाण्यात मलमूत्र विसर्जित करून कोरड्या ऋतूत दररोज ०.४ मेट्रिक टन सिलिकॉन गोळा करून पोहोचवतात. मसाई मारा परिसरातील सिलिकॉनच्या प्रवाहात हिप्पोचा ७६ टक्के इतका मोठा वाटा असतो. मोठ्या आकाराचे वन्यप्राणी कशा प्रकारे स्थलीय परिसंस्थेला नद्यांशी जोडतात आणि नदीच्या प्रवाहातील अन्नसाखळीवर कसा प्रभाव पाडतात, याचा अंदाज यावरून येतो. संशोधकांनी फेब्रुवारी २०१४ मध्ये दक्षिण-पश्चिम केनियामधील मारा नदीच्या काठावर जाऊन प्रत्यक्ष नमुने गोळा केले. तिथे हिप्पो रात्री सवानाच्या गवताळ प्रदेशात गवत चरतात आणि दिवसा नदीच्या खोल भागात एकत्र येतात.
गवतामार्फत शोषले गेलेले सिलिकॉन प्राण्यांच्या पचनसंस्थेतून प्रवास करून त्यांच्या मलमूत्राद्वारे नदीत सोडले जाते. यामुळे ती नैसर्गिक प्रक्रिया बायपास होते, जी सामान्यतः सिलिकॉनला जमिनीत रोखून धरते. हिप्पो दररोज सुमारे ४२.० मेट्रिक टन कोरडे गवत खातात आणि ११.१ मेट्रिक टन कोरडे मलमूत्र नदीत सोडतात. यामुळे दररोज ०.४ मेट्रिक टन सिलिकॉनचे जमिनीवरून पाण्यात वहन होते. ज्या २५० मीटरच्या नदीपट्ट्यात सुमारे ८० हिप्पो वास्तव्य करत होते, तिथे २४ तास केलेल्या निरीक्षणावरून असे दिसून आले की, तिथे बायोजेनिक सिलिकॉनचे प्रमाण नदीच्या वरच्या भागाच्या तुलनेत दुप्पट झाले होते. ताज्या मलमूत्रातील बायोजेनिक सिलिकॉनचा २.८ टक्के भाग २४ तासांच्या आत पावसाच्या पाण्यात विरघळतो, असे प्रयोगशाळेतील प्रयोगांतून सिद्ध झाले.