वॉशिंग्टन : मृत्यूनंतर मानवी शरीर हळूहळू कुजण्यास सुरुवात होते आणि त्यात मऊ उती (soft tissues) असलेला मेंदू हा सर्वात आधी नष्ट होणाऱ्या अवयवांपैकी एक मानला जातो. मात्र, पुरातत्त्वशास्त्रज्ञांना अनेकदा हजारो वर्षे जुने, अत्यंत चांगल्या स्थितीत टिकून राहिलेले मानवी मेंदू आढळून आले आहेत. मेंदू अशाप्रकारे जैविक विघटनापासून कसा वाचू शकतो, यामागील शास्त्रीय कारण आता संशोधकांनी शोधून काढले आहे.
दीर्घकाळापासून शास्त्रज्ञांचा असा समज होता की, मेंदू टिकून राहणे ही अत्यंत दुर्मीळ घटना असून, ती केवळ अंमलबजावणी किंवा अत्यंत थंड हवामानासारख्या अपवादात्मक परिस्थितीतच घडते. परंतु, नुकत्याच झालेल्या एका सर्वसमावेशक अभ्यासात संशोधकांनी जगभरातून गोळा केलेल्या ४,००० हून अधिक जतन झालेल्या मानवी मेंदूच्या नमुन्यांचे विश्लेषण केले. हे नमुने अगदी अश्मयुगापासून ते मध्ययुगापर्यंतच्या काळातील आहेत. या अभ्यासातून असे दिसून आले की, केवळ बर्फात गोठल्यामुळे किंवा कोरड्या हवामानामुळेच नव्हे, तर इतरही अनेक नैसर्गिक प्रक्रियांमुळे मेंदू शतकानुशतके सुरक्षित राहू शकतो.
संशोधकांच्या मते, मेंदू कुजण्यापासून वाचण्यामागे मुख्यत्वे पुढील प्रक्रिया कारणीभूत असतात : डिहायड्रेशन आणि टॅनिंग : दलदलीच्या भागात सापडलेल्या मृतदेहांमध्ये पाण्यातील विशिष्ट रसायनांमुळे आणि ऑक्सिजनच्या अभावामुळे नैसर्गिक टॅनिंग प्रक्रिया घडून येते, ज्यामुळे मेंदू सुरक्षित राहतो. सॅपोनिफिकेशन (Saponification) : ओलसर आणि ऑक्सिजनमुक्त वातावरणात शरीरातील चरबीचे रूपांतर ‘मेणा’सारख्या (Adipocere/Grave wax) कडक पदार्थात होते. ही प्रक्रिया मेंदूचे विघटनापासून संरक्षण करते.
सेंद्रिय आणि असेंद्रिय रेणूंचे बंध (Molecular Cross-linking) : मेंदूतील प्रथिने आणि स्निग्ध पदार्थ काही विशेष रासायनिक प्रक्रियेद्वारे एकत्र येऊन एक मजबूत जाळे तयार करतात. हे जाळे सूक्ष्मजीवांना मेंदूचे विघटन करण्यापासून रोखते. मेंदूचे अशाप्रकारे हजारो वर्षे जतन होणे हे केवळ पुरातत्त्वशास्त्राच्या दृष्टीनेच नव्हे, तर वैद्यकीय विज्ञानाच्या दृष्टीनेही अत्यंत महत्त्वाचे मानले जात आहे. प्राचीन मानवी मेंदूच्या अभ्यासातून प्राचीन काळातील आजार, मानवी उत्क्रांती आणि मज्जासंस्थेशी संबंधित बदल समजून घेण्यास मोठी मदत होणार आहे.