वॉशिंग्टन : दोन अवाढव्य कृष्णविवरांच्या महाभयंकर टकरीतून निर्माण झालेल्या गुरुत्वीय लहरींमध्ये, नव्याने तयार झालेल्या कृष्णविवराच्या अगदी टोकावरून निघालेले संकेत शास्त्रज्ञांना सापडले आहेत. भविष्यातील निरीक्षणांनी या शोधाला दुजोरा दिला, तर कृष्णविवराचे थेट दर्शन न घेताही त्याच्या अत्यंत जवळ नक्की काय घडते, याचा अभ्यास करण्याचा एक संपूर्ण नवीन मार्ग खगोलशास्त्रज्ञांना मिळणार आहे.
‘नेचर’ या प्रसिद्ध वैज्ञानिक मासिकात २४ जून रोजी प्रसिद्ध झालेल्या एका नवीन अभ्यासामध्ये संशोधकांनी 'GW250114' या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या अत्यंत शक्तिशाली गुरुत्वीय लहरींच्या घटनेचे विश्लेषण केले. यादरम्यान त्यांना एक 'डायरेक्ट वेव्ह' आढळून आली आहे. हा संपूर्ण गुरुत्वीय लहरींच्या संकेतातील एक अत्यंत सूक्ष्म भाग आहे, ज्याचे भाकीत सिद्धांतांमध्ये आधीच वर्तवले गेले होते; परंतु वास्तविक डेटामध्ये तो यापूर्वी कधीही आढळला नव्हता. हा संकेत कृष्णविवराच्या 'इव्हेंट होरायझन' च्या अत्यंत जवळून आल्याचे दिसते. ‘इव्हेंट होरायझन’ म्हणजे कृष्णविवराची ती अंतिम सीमा, ज्याच्या पलीकडून प्रकाशही बाहेर पडू शकत नाही.
अल्बर्ट आईन्स्टाईन यांच्या 'सामान्य सापेक्षता सिद्धांतानुसार' कृष्णविवरांचे अस्तित्व वर्तवले गेले होते. तेव्हापासून आजपर्यंत विज्ञानासाठी दुर्गम राहिलेल्या भागांचा अभ्यास करणे आता गुरुत्वीय लहरींच्या वेधशाळांमुळे शक्य होणार असल्याचे या संशोधनातून समोर आले आहे. जरी खगोलशास्त्रज्ञांनी काही महाकाय कृष्णविवरांच्या भोवती असलेल्या चमकणाऱ्या पदार्थांचे फोटो काढले आहेत आणि गुरुत्वीय लहरींद्वारे डझनभर कृष्णविवरांचे विलीनीकरण शोधले आहे, तरीही ‘इव्हेंट होरायझन’चा थेट अभ्यास करणे आतापर्यंत अत्यंत आव्हानात्मक राहिले होते.
सामान्य प्रकाशासारख्या नसून, गुरुत्वीय लहरी या अंतराळ-काळातील सूक्ष्म लहरी असतात, ज्या प्रचंड वस्तुमान असलेल्या वस्तूंच्या गतीमुळे निर्माण होतात. या लहरी विश्वातून प्रवास करताना कुठेही अडखळत नाहीत, ज्यामुळे विश्वातील हिंसक आणि गुप्त घटनांची अचूक माहिती त्या आपल्यापर्यंत पोहोचवतात. कॅनडातील 'पेरिमीटर इन्स्टिट्यूट फॉर थिअरेटिकल फिजिक्स'चे पोस्टडॉक्टरल संशोधक आणि या अभ्यासाचे सह-लेखक 'सिझेंग मा' यांच्या मते, ‘‘हा नवीन संकेत म्हणजे दोन कृष्णविवरांच्या टकरीनंतर नेमके काय घडते, हे अत्यंत जवळून पाहण्याची मिळालेली एक दुर्मीळ संधी आहे.’’