वॉशिंग्टन : समुद्राच्या तब्बल ५,००० मीटर खोल भागातून एखादा जीव बाहेर काढला आणि त्याच्या लांब पायांमधून अचानक निळसर प्रकाश चमकताना दिसला, तर? आग्नेय ऑस्ट्रेलियाच्या खोल समुद्रात राहणाऱ्या महाकाय सागरी कोळ्यांमध्ये संशोधकांना असेच काहीसे दिसून आले आहे. हे भयानक दिसणारे सागरी जीव, ज्यांचे पाय २५ सेंटिमीटरपर्यंत लांब असू शकतात, स्वतःचा प्रकाश निर्माण करतात. यामुळे ते अगदी दुसऱ्याच जगातील असल्यासारखे भासतात.
या घटनेला ‘बायोल्युमिनेन्स’ असे म्हटले जाते, ज्यामध्ये एखादा सजीव रासायनिक अभिक्रियेद्वारे स्वतः प्रकाश निर्माण करतो. ऑस्ट्रेलियाच्या अथांग सागरी मोहिमेदरम्यान २०१७ मध्ये संशोधकांनी पहिल्यांदा या प्रकाशाची नोंद घेतली. सागरी जीवशास्त्रज्ञ जेरोम मल्लेफे आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी ‘आरव्ही इन्व्हेस्टिगेटर’ या संशोधन जहाजावरील डार्क रूममध्ये हजारो खोल समुद्रातील नमुन्यांची तपासणी केली. यामध्ये ‘कोलोसेन्डीस टास्मानिका’ (Colossendeis tasmanica) या महाकाय सागरी कोळ्याच्या नमुन्यांचाही समावेश होता. जेव्हा संशोधकांनी या प्राण्यांना उत्तेजित केले, तेव्हा त्यांचे पाय मंद प्रकाशात झगमगू लागले. बायोल्युमिनेन्स पेशी सक्रिय करू शकणारे पोटॅशियम क्लोराइड जोडल्यामुळे हे कोळी तब्बल १० मिनिटांपर्यंत प्रकाश सोडत राहिले.
याशिवाय, ‘कोलोसेन्डीस मायनर’ (Colossendeis minor) या आणखी एका प्रजातीमध्येही बायोल्युमिनेन्सची लक्षणे दिसून आली. या सर्व संशोधनात सर्वात कुतूहलाचा विषय म्हणजे हा प्रकाश शरीराच्या कोणत्या भागातून येतो? या सागरी कोळ्यांच्या पायांच्या खालच्या बाजूस, जिथे त्यांची पचनसंस्था असते, तिथेच बहुतांश प्रकाश केंद्रित झालेला असतो.
संशोधकांच्या मते, याचा संबंध हे प्राणी काय खातात याच्याशी असू शकतो. हे सागरी कोळी सीॲनेमोन सारख्या शिकारी प्राण्यांकडून बायोल्युमिनेन्सचे गुणधर्म आत्मसात करत असावेत, जरी या कल्पनेची अद्याप चाचणी घेणे बाकी आहे. हा प्रकाश नेमका कशासाठी वापरला जातो, याबाबतही शास्त्रज्ञ अद्याप निश्चित नाहीत. हा प्रकाश त्यांना जोडीदार आकर्षित करण्यास किंवा समुद्रतळावर शिकार शोधण्यास मदत करत असावा, असा अंदाज आहे. सागरी कोळ्यांची खाण्याची पद्धत अतिशय अनोखी असते. ते ‘प्रोबोस्किस’ नावाच्या सुईसारख्या संरचनेचा वापर करून आपल्या शिकारीच्या ऊती द्रवात रूपांतरित करतात आणि ते शोषून घेतात. मात्र, हे जीव त्यांच्या नैसर्गिक वातावरणात कसे वागतात, हे समजून घेण्यासाठी अजून बरीच संशोधन मोहीम राबवणे गरजेचे असल्याचे संशोधकांचे म्हणणे आहे. खोल समुद्रातील व्हिडीओ निरीक्षणांमुळे हा प्रकाश खरोखरच शिकार, प्रजोत्पादन किंवा इतर कोणत्याही वर्तनात भूमिका बजावतो का, हे उघड होण्यास मदत होऊ शकेल.