कॅनबेरा : मिलनादरम्यान नर ‘ब्लॅक विडो’ कोळी मृत्यूकडे झेप घेणारी कोलांटउडी मारतात. या विचित्र आणि जीवघेण्या वर्तनामागे एक साधे आनुवंशिक कारण असल्याचे नव्या संशोधनातून समोर आले आहे. ऑस्ट्रेलियातील ब्लॅक विडोची एक प्रजाती असलेल्या ‘रेडबॅक’ कोळ्यांचे (Latrodectus hasselti) नर मिलनाची प्रक्रिया दीर्घकाळ चालावी म्हणून मादीच्या विषारी सुळ्यांवर स्वतःहून कोलांटउडी मारतात. इतकेच नाही तर ते आपले पोटही अशा प्रकारे आकुंचन पावून घेतात, ज्यामुळे जिवंत खाल्ले जात असतानाही शुक्राणू हस्तांतरित होईपर्यंत ते टिकून राहू शकतील. यानंतर ते त्यांचे ‘पेडीपाल्प्स’ (शुक्राणू हस्तांतरित करणारे अवयव) बाटलीच्या बुचासारखे मादीच्या शरीरातच तोडून ठेवतात, जेणेकरून इतर कोणताही नर तिच्याशी पुन्हा मिलन करू शकणार नाही.
आश्चर्यकारक बाब म्हणजे, न्यूझीलंडमधील रेडबॅकचा जवळचा नातेवाईक असलेला ‘कातिपो’ कोळी (Latrodectus katipo) यांपैकी काहीही करत नाही. कातिपो कोळ्यांमध्ये कोणतीही कोलांटउडी किंवा नरभक्षण होत नाही. त्यात फक्त आदरातिथ्यपूर्ण प्रणय-नृत्य आणि नंतर सन्मानपूर्वक झालेला निरोप पाहायला मिळतो. या दोन प्रजातींमधील हाच फरक संशोधकांसाठी या शारीरिक कसरतीसारख्या वर्तनामागील जनुकीय रहस्य उलगडण्याची एक मोठी संधी ठरला. जर्मनीतील ‘युनिव्हर्सिटी ऑफ हॅम्बर्ग’ येथील वर्तणूक जीवशास्त्र विषयातील पीएच.डी. विद्यार्थिनी कार्देलन ओझग्युन उलुदाग यांनी सांगितले, 'या दोन्ही प्रजाती एकमेकांशी अत्यंत जवळून संबंधित असूनही त्यांचे वर्तन पूर्णपणे वेगळे आहे, हीच गोष्ट या प्रणालीला अधिक आकर्षक बनवते.
या दोन प्रजाती सुमारे १ लाख वर्षांपेक्षा कमी कालावधीपूर्वी वेगळ्या झाल्या असाव्यात, तरीही त्यांचे वर्तन आणि दृश्य लक्षणे पूर्णपणे भिन्न आहेत. प्राण्यांमध्ये अशी गोष्ट खूप दुर्मीळ असते.' वर्तनातील या फरकामागील जनुकीय आधार शोधण्यासाठी उलुदाग आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी प्रथम ‘कातिपो’ माद्यांना ‘रेडबॅक’ नरांसोबत एकत्र आणले, जेणेकरून त्यांच्यात मिलन होईल. या दोन्ही प्रजाती एकमेकांशी पुरेशा प्रमाणात संबंधित असल्याने त्यांच्यापासून संकरित पिल्ले जन्माला आली. त्यानंतर संशोधकांनी या संकरित माद्यांचे प्रजनन ‘रेडबॅक’ किंवा ‘कातिपो’ नरांशी घडवून आणले. यामुळे मिश्र-जनुकीय नर तयार झाले. संशोधक ‘कातिपो’ नरांचे ‘रेडबॅक’ माद्यांशी थेट मिलन घडवून आणू शकले नाहीत, कारण रेडबॅक माद्या कातिपो नरांशी मिलन करण्याऐवजी त्यांना थेट खाऊन टाकतात.