न्यूयॉर्क : पाठीच्या कण्याला गंभीर दुखापत झाल्यानंतर मानवी शरीर अनेकदा पक्षाघाताला (लकव्याला) बळी पडते. वैद्यकीय शास्त्रात प्रदीर्घ काळापासून ही एक असाध्य किंवा न बरी होणारी स्थिती मानली जात होती. मात्र, नुकतेच प्रसिद्ध वैद्यकीय मासिक 'नेचर मेडिसिन' च्या कव्हर पेजवर नॉर्थवेल हेल्थच्या 'फेनस्टीन इन्स्टिट्यूट फॉर मेडिकल रिसर्च' चा एक शोधनिबंध प्रसिद्ध झाला आहे, ज्याने संपूर्ण जगाला थक्क केले आहे. या अभ्यासाने जगासमोर 'डबल न्यूरल बायपास' नावाचे एक असे तंत्रज्ञान आणले आहे, जे केवळ लकवाग्रस्त अवयवांमध्ये हालचाल परत आणत नाही, तर माणसाला स्पर्शाची जाणीव करण्याची शक्तीही परत मिळवून देते.
अमेरिकेतील न्यूयॉर्कचे रहिवासी असलेले ४८ वर्षीय कीथ थॉमस यांचे आयुष्य एका डायव्हिंग अपघातानंतर पूर्णपणे बदलले होते. या अपघातात त्यांच्या पाठीच्या कण्याला एवढी गंभीर दुखापत झाली की, ते छातीखाली पूर्णपणे लकवाग्रस्त झाले. दुखापतीच्या १३ महिन्यांनंतर जेव्हा ते या क्लिनिकल ट्रायलमध्ये सहभागी झाले, तेव्हा त्यांची प्रकृती इतकी खालावली होती की, ते स्वतःचे हात चेहऱ्यापर्यंतही आणू शकत नव्हते. त्यांना दररोजच्या छोट्या छोट्या कामांसाठीही इतरांवर अवलंबून राहावे लागत होते. मात्र, तीन वर्षे चाललेल्या या ट्रायलने चमत्कार घडवून आणला! आज कीथ केवळ स्वतःच्या हाताने जेवू शकतात आणि पाणी पिऊ शकतात असे नाही, तर स्वतःचे नाकही खाजवू शकतात.
हा सर्व चमत्कार त्या तंत्रज्ञानाचा परिणाम आहे, जे आतापर्यंत अशक्य मानले जात होते. हे नवीन 'डबल न्यूरल बायपास' तंत्रज्ञान वस्तुतः आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (एआय), ब्रेन-कंप्युटर इंटरफेस आणि इलेक्ट्रिक स्टिम्युलेशन यांचे अत्यंत प्रगत हायब्रिड मॉडेल आहे. कीथ यांच्या मेंदूची १५ तास लांब 'ओपन-स्कल सर्जरी' करण्यात आली, ज्यामध्ये त्यांच्या मेंदूच्या वेगवेगळ्या भागात पाच मायक्रोइलेक्ट्रॉड चिप्स बसवण्यात आल्या. यातील काही चिप्स 'मोटर कॉर्टेक्स' आणि काही 'सेंसरी कॉर्टेक्स'मध्ये फिट करण्यात आल्या आहेत. जेव्हा कीथ आपल्या हाताची हालचाल करण्याचा विचार करतात, तेव्हा 'एआय' त्यांच्या मेंदूच्या लहरी अचूकपणे वाचते. त्यानंतर हे सिस्टीम त्यांच्या हाताच्या स्नायूंवर लावलेल्या विशेष पॅचद्वारे विजेचे सौम्य सिग्नल पाठवते, ज्यामुळे त्यांचा लकवाग्रस्त हात हालचाल करू लागतो. त्यांच्यासाठी एक विशेष 3D-प्रिंटेड डिव्हाइस तयार करण्यात आले आहे. जेव्हा ते या उपकरणाच्या मदतीने एखाद्या वस्तूला पकडतात, तेव्हा त्यातील सेन्सर्स थेट मेंदूला सिग्नल पाठवतात. यामुळे कीथ यांना आपण एखाद्या वस्तूला स्पर्श केला असल्याची जाणीव होते.
या सिस्टीमचे नियंत्रण इतके उत्कृष्ट आहे की, कीथ कोणाशीही बोलत असताना रिकाम्या अंड्याचे टरफल न फोडता ८७ टक्के अचूकतेने सहजपणे उचलू आणि ठेवू शकतात. यावरून हे सिद्ध होते की, हे तंत्रज्ञान वापरताना मेंदूवर जास्त ताण पडत नाही. फेनस्टीन इन्स्टिट्यूट्सचे संशोधक आणि या अभ्यासाचे प्रमुख लेखक डॉ. चॅड बाऊटन यांचे म्हणणे आहे की, हे तंत्रज्ञान केवळ मज्जातंतूंच्या दुखापतीला बायपास करत नाही, तर ते मज्जासंस्थेला नवीन पद्धतीने जोडत आहे. या प्रक्रियेने 'न्यूरोप्लास्टिसिटी' ला ट्रिगर केले; म्हणजेच शरीराने स्वतः खराब झालेल्या मज्जासंस्थेमध्ये नवीन रस्ते (Paths) तयार करण्यास सुरुवात केली. ३५ आठवड्यांच्या या थेरपीनंतर कीथ यांच्या उजव्या हाताची ताकद ८६ टक्के आणि डाव्या हाताची ताकद ६२ टक्क्यांपर्यंत वाढली. सोबतच, 'कॉर्टिकल मिररिंग' नावाच्या एका विशेष थेरपीमुळे कीथ यांच्या पूर्णपणे सुन्न झालेल्या अवयवांमध्ये पुन्हा संवेदना निर्माण झाल्या. सर्वात महत्त्वाची बाब म्हणजे, मशिनचा वापर बंद केल्यानंतर दोन वर्षांनंतरही कीथ यांच्या हातांची ताकद आणि स्पर्श अनुभवण्याची क्षमता टिकून आहे.