वॉशिंग्टन : फ्लोरिडामधील दलदलीच्या प्रदेशात आढळणाऱ्या एका लहानशा तपकिरी रंगाच्या मशरूममध्ये सायलोसायबिन (सायकेडेलिक मशरूममधील रासायनिक घटक) आणि अमाटॉक्सिन (जगातील सर्वात विषारी मशरूममधील विषारी पदार्थ) हे दोन्ही घटक एकत्र असल्याचे आढळले आहे. अशी ही पहिलीच ज्ञात बुरशी ठरली आहे.
‘गॅलेरिना इंडिका’ (Galerina indica) असे या आळिंबी प्रजातीचे नाव असून, तिला ‘डार्क मॅजिक मशरूम’ असे टोपण नाव देण्यात आले आहे. बुधवार (११ नोव्हेंबर) रोजी ‘करंट बायोलॉजी’ या जर्नलमध्ये प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासात याविषयीची माहिती देण्यात आली आहे. या अभ्यासाचे प्रमुख लेखक आणि फ्लोरिडा विद्यापीठातील बुरशीजन्य जीवशास्त्र संशोधक अँड्र्यू कुनिक यांनी सांगितले, ‘कोणत्याही गटातील किंवा जगातील कोणतीही अशी मशरूम प्रजाती नाही, जी एकाच वेळी या दोन्ही गोष्टींची निर्मिती करते हे ज्ञात होते. त्यामुळे हे खऱ्या अर्थाने अत्यंत उल्लेखनीय आहे.’ ‘डार्क मॅजिक’ मशरूमने नेमक्या कोणत्या कारणांमुळे या दोन रसायनांची निर्मिती करण्यासाठी स्वतःमध्ये उत्क्रांती केली आहे, हे अद्याप स्पष्ट झालेले नाही. परंतु, या रसायनांमुळे या बुरशीला खाण्यापासून स्वतःचे संरक्षण करण्यासाठी एक प्रभावी कवच मिळत असावे, असे लेखकांनी सांगितले.
सायकेडेलिक किंवा विषारी रसायने तयार करण्याची क्षमता बुरशीच्या वंशावळीमध्ये अनेक वेळा विकसित झाली आहे. ‘हॉरिझॉन्टल जीन ट्रान्सफर’ नावाची एक प्रक्रिया यामध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावते, जी बुरशीमध्ये मोठ्या प्रमाणावर आढळते. या प्रक्रियेमध्ये एक जीव दुसऱ्या जीवाला नवीन अनुवंशिक साहित्य पुरवतो; जे ‘व्हर्टिकल जीन ट्रान्सफर’च्या अगदी उलट आहे (ज्यामध्ये पालक आपल्या संततीला अनुवंशिक साहित्य देतात). यामुळे अनपेक्षित अनुवंशिक संयोजन होऊ शकते आणि जीवाणूंमध्ये हे प्रतिजैविक प्रतिकारशक्तीच्या (antibiotic resistance) विकासात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावते.
‘अमॅनिता’ (Amanita) वंशातील जगातील काही सर्वात विषारी मशरूम पेशींना प्रथिने तयार करण्यापासून रोखतात आणि यकृताच्या विकारांमुळे मृत्यू घडवू शकतात. यापूर्वीच्या संशोधनातून असे दिसून आले आहे की, या मशरूममध्ये ‘हॉरिझॉन्टल जीन ट्रान्सफर’द्वारे त्यांचे विषारी अमाटॉक्सिन तयार करण्याची क्षमता होती, जी असंबंद्ध वंशाच्या ‘गॅलेरिना’ आणि ‘लेपिओटा’ मशरूमशी जुळते. काही मशरूमनी ‘हॉरिझॉन्टल जीन ट्रान्सफर’द्वारे सायलोसायबिन तयार करण्याची क्षमता आत्मसात केली आहे.